Οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων δεν θα καταφέρουν να τηρήσουν την προθεσμία του 2030 για την ολοκλήρωση του κεντρικού ευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών στην περιοχή, εξαιτίας καθυστερήσεων στην υλοποίηση έργων και επιχειρησιακών δυσκολιών, σύμφωνα με νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ). Την πρόοδο επιβραδύνουν η επιλογή μη ώριμων έργων, όπως και οι αδυναμίες στην εποπτεία. Τα έργα που ελέγξαμε μπορεί να ανταποκρίνονταν στις προτεραιότητες της συνδεσιμότητας, ωστόσο η παρακολούθηση, η παρουσίαση στοιχείων και η προβολή της στήριξης της ΕΕ είναι ανεπαρκείς, οι καθυστερήσεις συνεχείς και τα προβλήματα με τη βιωσιμότητα επίμονα.
Οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων (Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Κόσοβο*, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία και Σερβία) βρίσκονται στο επίκεντρο της πολιτικής διεύρυνσης της ΕΕ. Στις χώρες αυτές, η ΕΕ στηρίζει τους τομείς των μεταφορών, της ενέργειας και όχι μόνο μέσω του επενδυτικού πλαισίου για τα Δυτικά Βαλκάνια (Western Balkans Investment Framework, WBIF), μιας πλατφόρμας για την ανάπτυξη, την επιλογή και τη χρηματοδότηση στρατηγικών επενδυτικών έργων. Ως ο βασικότερος χρηματοδότης του WBIF, από το 2015 και μέχρι τα μέσα του 2025, η Επιτροπή έχει καταβάλει 527 εκατ. ευρώ για έργα μεταφορών, με σκοπό την αντιμετώπιση της υπανάπτυξης των υποδομών στην περιοχή και τη σύνδεσή τους με το κεντρικό ευρωπαϊκό δίκτυο μεταφορών.
«Όταν μιλάμε για διεύρυνση της ΕΕ, οι σωστές υποδομές είναι ένα ακόμη βήμα προς την εκπλήρωση των κριτηρίων ένταξης. Τα έργα μεταφορών στα Δυτικά Βαλκάνια προχωράνε υπερβολικά αργά για να επιτευχθεί η σύνδεση της περιοχής με την ΕΕ εντός της τρέχουσας δεκαετίας», δήλωσε η Laima Andrikienė, Μέλος του ΕΕΣ και υπεύθυνη για την έκθεση. «Η Επιτροπή οφείλει να φροντίσει για την καλύτερη επιλογή, παρακολούθηση και βιωσιμότητα των έργων αυτών και να ενισχύσει την προβολή όσων υλοποιούνται με ενωσιακή χρηματοδότηση στην περιοχή αυτή.»
Το ΕΕΣ διαπίστωσε αδυναμίες στην επιλογή των έργων, συγκεκριμένα από την άποψη της ωριμότητάς τους, γεγονός που είχε ως συνέπεια σημαντικές καθυστερήσεις στην υλοποίησή τους. Ένα έργο είναι ώριμο, δηλαδή έτοιμο για υλοποίηση, όταν έχουν ολοκληρωθεί και επικαιροποιηθεί όλες οι σχετικές προπαρασκευαστικές εργασίες. Τα έργα, ωστόσο, ξεκινούσαν κατά κανόνα με 17μηνη καθυστέρηση. Επιπλέον, κατά την υλοποίησή τους, πολλά από αυτά σημείωναν καθυστερήσεις άνω της διετίας.
Οι δυνατότητες της Επιτροπής να επιβάλει την έγκαιρη υλοποίηση είναι ελάχιστες, καθώς δεν διαθέτει αποτελεσματικές διαδικασίες για την παρακολούθηση των καθυστερήσεων, όπως και για την εξασφάλιση της βιωσιμότητας και της προβολής της ενωσιακής στήριξης. Για παράδειγμα, δεν συγκέντρωνε πληροφορίες σχετικά με τον βαθμό ολοκλήρωσης των διαδρόμων μεταφορών που χρηματοδοτούσε, ούτε σχετικά με το κατά πόσον τα δίκτυα αυτά συμμορφώνονταν με τα ενωσιακά πρότυπα. Για την εποπτεία των έργων βασιζόταν στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, παρά το γεγονός ότι, μερικές φορές, οι σχετικές εργασίες τους δεν διακρίνονταν για την επάρκειά τους. Έτσι, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα ποσά που κατέβαλε ήταν πολύ μεγαλύτερα από ό,τι θα δικαιολογούσε η πραγματική πρόοδος των έργων. Επίσης, δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις που οι επιχορηγήσεις από το WBIF —που κανονικά εγγυώνται ενωσιακή αξία και μόχλευση— δεν ήταν καθοριστικές για την εξασφάλιση χρηματοδότησης, καθώς οι δανειακές συμβάσεις είχαν υπογραφεί ήδη πριν από την υποβολή των αιτήσεων επιχορήγησης. Προέκυπτε έτσι φαινόμενο μη αποδοτικής δαπάνης, καθώς η επένδυση θα είχε προχωρήσει και χωρίς την επιχορήγηση. Παράλληλα, οι περισσότερες εκτιμήσεις κόστους στις αιτήσεις επιχορήγησης δεν είναι αναλυτικές, γεγονός που δεν επιτρέπει να αξιολογηθεί εύκολα αν είναι εύλογες.
Το ΕΕΣ θέτει ερωτηματικά και ως προς τη βιωσιμότητα αρκετών έργων λόγω, για παράδειγμα, έλλειψης πόρων για τη συνέχιση των επενδύσεων ή ανεπαρκούς συντήρησής τους. Σε ένα έργο, οι σιδηροδρομικές συνθήκες κατά τον χρόνο του ελέγχου ήταν χειρότερες από ό,τι πριν από την έναρξη του έργου. Σε ένα άλλο, μια σήραγγα δεν συνδεόταν με δρόμο. Σε ένα τρίτο, η σιδηροδρομική γραμμή σταματούσε στα σύνορα.
Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε ότι το WBIF συμβάλλει στην επέκταση του κεντρικού ευρωπαϊκού δικτύου μεταφορών. Όσα έργα έλεγξε το ΕΕΣ, από τα πολλά που βρίσκονται σε εξέλιξη, συμβαδίζουν με τις προτεραιότητες συνδεσιμότητας των Δυτικών Βαλκανίων και της ΕΕ. Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν αργή πρόοδο όσον αφορά την επίτευξη συμμόρφωσης με το σύνολο των προτύπων που ισχύουν για το κεντρικό ευρωπαϊκό δίκτυο μέχρι το 2030.
