Το χάσμα ανάμεσα στην έρευνα και την εμπορική αξιοποίηση παρέμεινε στη χρηματοδότηση της προτεραιότητας «βιομηχανική υπεροχή» του «Ορίζων 2020», σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ΕΕΣ). Ο έλεγχος διαπίστωσε ανεπαρκή εστίαση στη μετατροπή καινοτόμων ιδεών και προϊόντων σε εμπορικές ευκαιρίες, παρότι η συγκεκριμένη προτεραιότητα αποσκοπούσε στη στήριξη έρευνας που βρίσκεται πλησιέστερα στην αγορά.
Για την περίοδο 2014-2020, ο προϋπολογισμός της έφτανε περίπου τα 17 δισ. ευρώ. Οι ελεγκτές εντοπίζουν έλλειψη συστηματικής στόχευσης έργων με το υψηλότερο εμπορικό δυναμικό ή δυναμικό καινοτομίας, καθώς και κενά στην παρακολούθηση που δυσχεραίνουν την αποτίμηση των διαχρονικών οικονομικών οφελών.
Πού κατευθύνθηκαν οι πόροι
Περίπου 13,6 δισ. ευρώ διατέθηκαν για να βοηθήσουν τις επιχειρήσεις της ΕΕ, ιδίως τις μικρομεσαίες, να αναπτύξουν νέες τεχνολογίες και να αξιοποιήσουν εμπορικά καινοτόμες ιδέες. Το ποσό αντιστοιχούσε στο 80% του προϋπολογισμού της προτεραιότητας και κάλυπτε έξι τομείς: τις ΤΠΕ, τις νανοτεχνολογίες, τα προηγμένα υλικά, τη βιοτεχνολογία, την προηγμένη μεταποίηση και επεξεργασία και το διάστημα.
Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο η χρηματοδότηση κάλυψε πράγματι τις επιχειρηματικές ανάγκες των ΜΜΕ παραμένει ασαφής. Περίπου η μισή από τη συνολική χρηματοδότηση της προτεραιότητας κατευθύνθηκε σε μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς, όπως ερευνητικούς φορείς, πανεπιστήμια και άλλα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Οι ελεγκτές αναγνωρίζουν ότι οι στρατηγικές προτεραιότητες της ΕΕ είχαν ενσωματωθεί στα προγράμματα εργασίας, εντοπίζουν όμως ελλείψεις στην εστίαση στην εμπορική αξιοποίηση.
Η «βιομηχανική υπεροχή» αποτελούσε μέρος του όγδοου προγράμματος-πλαισίου της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία. Ο προϋπολογισμός του «Ορίζων 2020» ανερχόταν περίπου στα 79 δισ. ευρώ, με βασική χρηματοδότηση 77 δισ. ευρώ και πρόσθετους πόρους για πυρηνική έρευνα μέσω του Ευρατόμ.
Τα εμπόδια στη χρηματοδότηση και στην αγορά
Ένας ακόμη ειδικός στόχος αφορούσε τη βελτίωση της πρόσβασης των ΜΜΕ σε χρηματοδότηση επιχειρηματικού κινδύνου μέσω του InnovFin. Πρόκειται για σύνολο χρηματοδοτικών μέσων, όπως μετοχές και δάνεια, υπό τη διαχείριση του Ομίλου της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων.
Το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης του InnovFin κατευθύνθηκε, ωστόσο, σε αποδέκτες εκτός των ΜΜΕ. Επιπλέον, απουσιάζουν στοιχεία που να επιτρέπουν να εκτιμηθεί κατά πόσον τα συγκεκριμένα μέσα στήριξαν αποτελεσματικά την καινοτομία και την εμπορική αξιοποίηση.
Διαφορετική ήταν η εικόνα στις επιχορηγήσεις μέσω του μέσου για τις ΜΜΕ, της τρίτης επιλογής χρηματοδότησης της προτεραιότητας. Οι επιχορηγήσεις παρείχαν αποτελεσματική στήριξη στη μεταφορά τεχνολογίας, αλλά η διείσδυση στην αγορά παρέμεινε περιορισμένη. Τα εμπόδια περιλάμβαναν χρηματοδοτικούς περιορισμούς, ανεπαρκή σχεδιασμό των τρόπων αξιοποίησης, κανονιστικούς φραγμούς, καθώς και ανεπαρκή διάδοση και αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων.
Επιλογή έργων και μέτρηση του αποτελέσματος
Οι αδυναμίες που επισημαίνει ο έλεγχος αφορούν και τους όρους συμμετοχής. Τόσο στον «Ορίζων 2020» όσο και στο διάδοχο πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη», οι απαιτήσεις επιλεξιμότητας παραμένουν ασύνδετες με την ικανότητα καινοτομίας των αιτούντων. Αυτό δημιουργεί, κατά το ΕΕΣ, το ενδεχόμενο χρηματοδότησης έργων που υπολείπονται άλλων ως προς το δυναμικό καινοτομίας τους.
Στο σκέλος της αξιολόγησης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέλειψε να εξετάσει την ικανότητα καινοτομίας και τις επιχειρηματικές επιδόσεις των οργανισμών που έλαβαν χρηματοδότηση. Έτσι, παραμένει δύσκολο να διαπιστωθεί κατά πόσον η στήριξη απέφερε οικονομικά οφέλη σε βάθος χρόνου.
Ο Petri Sarvamaa, μέλος του ΕΕΣ και αρμόδιος για τον έλεγχο, έθεσε ως ζητούμενο τη συνεπή μετατροπή των δημόσιων επενδύσεων σε καινοτομία έτοιμη για την αγορά, ισχυρότερη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα και βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη. «Η επόμενη γενιά προγραμμάτων έρευνας και ανταγωνιστικότητας της ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει τη σημαντική γεφύρωση αυτού του χάσματος», δήλωσε.
Η ειδική έκθεση 24/2026 ζητά ενίσχυση της μεταφοράς τεχνολογίας και της διείσδυσης στην αγορά, μαζί με βελτίωση της παρακολούθησης και των μεθόδων αξιολόγησης της διαχρονικής οικονομικής αξίας. Για τη μελλοντική χρηματοδότηση, το ΕΕΣ συνιστά μεγαλύτερη έμφαση στην εμπορική αξιοποίηση, την επέκταση και τον μετρήσιμο αντίκτυπο, ώστε να μεγιστοποιείται η απόδοση των δημόσιων επενδύσεων.
Η έκθεση αναμένεται να τροφοδοτήσει τη συζήτηση για την επόμενη γενιά προγραμμάτων έρευνας και ανταγωνιστικότητας της ΕΕ. Το ΕΕΣ έχει ήδη δημοσιεύσει γνώμες για τις προτάσεις σχετικά με το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας και το πρόγραμμα που θα διαδεχθεί τον «Ορίζων Ευρώπη» στην επόμενη μακροπρόθεσμη δημοσιονομική περίοδο.
