Έντονο ενδιαφέρον έχει προκαλέσει πρόταση που κατατέθηκε από την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και τον Γερμανό Καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς στους ευρωπαϊκούς και διεθνείς κύκλους. Κατά τη διάρκεια συνόδου κορυφής των ηγετών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις Βρυξέλλες στις 27 Ιουνίου, οι δύο ηγέτες πρότειναν η ΕΕ να αναλάβει ηγετικό ρόλο στη δημιουργία μιας εναλλακτικής προς τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, ο οποίος λειτουργεί ως βασικός θεσμός παγκόσμιας διακυβέρνησης του εμπορίου από το 1995. Ο Μερτς επεσήμανε ότι η ιδέα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, αλλά θα μπορούσε να περιλαμβάνει τη δημιουργία μηχανισμών επίλυσης διαφορών, όπως προβλέπει και ο ίδιος ο ΠΟΕ.
Σύμφωνα με τον Γερμανό καγκελάριο, η αναφορά στη σύσταση «ενός νέου τύπου εμπορικού οργανισμού» αντανακλά την πραγματικότητα της δυσλειτουργίας του μηχανισμού επίλυσης διαφορών του ΠΟΕ. Το πρόβλημα αυτό έχει ενταθεί μετά την απόφαση του πρώην Προέδρου των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα να εμποδίσει τον διορισμό νέων μελών στο Εφετείο του ΠΟΕ, γεγονός που συνεχίστηκε από όλες τις αμερικανικές κυβερνήσεις ανεξαρτήτως κομματικής τοποθέτησης. Κατά συνέπεια, οι εμπορικές διαφορές που παραπέμπονται σε έφεση δεν επιλύονται πλέον οριστικά, με αποτέλεσμα να παραμένουν εκκρεμείς σημαντικές υποθέσεις, όπως οι διαφορές ΕΕ-Ινδονησίας για τις εξαγωγές μεταλλεύματος νικελίου, οι αποφάσεις για τις κρατικές ενισχύσεις στην Boeing και την Airbus, καθώς και υποθέσεις αντιντάμπινγκ κατά της Κίνας.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επεσήμανε την πρόθεση της ΕΕ να ενισχύσει τη συνεργασία με χώρες που συμμερίζονται παρόμοιες αρχές στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού, αναφερόμενη σε πιθανή συνέργεια με τη Συνολική και Προοδευτική Συμφωνία για τη Διασυνοριακή Εταιρική Σχέση Ειρηνικού (CPTPP). Στη συμφωνία αυτή συμμετέχουν η Αυστραλία, το Μπρουνέι, ο Καναδάς, η Χιλή, η Ιαπωνία, η Μαλαισία, το Μεξικό, η Νέα Ζηλανδία, το Περού, η Σιγκαπούρη και το Βιετνάμ, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο είναι το πρώτο ευρωπαϊκό κράτος που έχει ενταχθεί στο μπλοκ.
Παραμένει ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να δημιουργήσει έναν νέο ΠΟΕ χωρίς τη συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών και πόσο αποτελεσματική θα ήταν μια τέτοια συμμαχία με εταίρους από την περιοχή Ασίας-Ειρηνικού. Ο Γιούργκεν Μάτες, ειδικός στη διεθνή εμπορική πολιτική στο Γερμανικό Ινστιτούτο Οικονομικών του Κολωνίας, δήλωσε σε συνέντευξή του στη Deutsche Welle ότι μια επίσημη αίτηση της ΕΕ για ένταξη στη CPTPP θα αποτελούσε στρατηγική κίνηση. Όπως τόνισε, αυτό θα αποτελούσε ένα σαφές μήνυμα προς τις ΗΠΑ ότι η πολιτική προστατευτισμού οδηγεί σε απομόνωση, τη στιγμή που άλλες περιοχές του κόσμου συνεχίζουν να στηρίζουν την ελευθέρωση του εμπορίου.
Ο Μάτες υποστήριξε επίσης ότι η ένταξη της ΕΕ στη CPTPP θα δημιουργούσε μια ιδιαίτερα σημαντική διαπεριφερειακή εμπορική συμφωνία, με την ΕΕ να αποτελεί το μεγαλύτερο μπλοκ και να καλύπτει σχεδόν όλες τις ηπείρους. Πρόσθεσε, μάλιστα, ότι θα μπορούσαν να ενταχθούν και ορισμένες αφρικανικές χώρες, διευρύνοντας ακόμη περισσότερο το εύρος και τη σημασία της συμμαχίας.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, μια τέτοια πρωτοβουλία θα αποκλείει στην παρούσα φάση την Κίνα, η οποία συχνά κατηγορείται για παραβίαση των κανόνων του θεμιτού ανταγωνισμού. Ο στόχος, όπως τονίζει ο Μάτες, είναι η δημιουργία μιας στρατηγικής εμπορικής συμμαχίας που θα ανταποκρίνεται στα σύγχρονα προβλήματα του παγκόσμιου εμπορίου, όπως ο αμερικανικός προστατευτισμός και οι εκτεταμένες στρεβλώσεις της αγοράς που προκαλούν οι κινεζικές κρατικές ενισχύσεις, ζητήματα που τα ισχύοντα πρότυπα του ΠΟΕ δεν καλύπτουν επαρκώς.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, προτεραιότητα αποτελεί η υιοθέτηση αυστηρών κανόνων ανταγωνισμού, ιδίως όσον αφορά τις κρατικές επιχειρήσεις και τις βιομηχανικές επιδοτήσεις, στο πλαίσιο ενός νέου θεσμικού πλαισίου. Η συμμετοχή στην εμπορική συμμαχία θα είναι ανοικτή σε όσες χώρες υιοθετήσουν και εφαρμόσουν αυτά τα πρότυπα, κάτι που, όπως εκτιμάται, θα απαιτούσε από την Κίνα σημαντικές μεταρρυθμίσεις στη λειτουργία της αγοράς και στην πολιτική επιδοτήσεων ή την αποδοχή μιας ευρείας αναθεώρησης των κανόνων του ΠΟΕ.
Σε περίπτωση που η Κίνα αποδεχθεί τις προϋποθέσεις που θέτει το νέο πλαίσιο, θα μπορούσε να ενταχθεί στην υπό διαμόρφωση εμπορική συμμαχία, ωστόσο, όπως σημειώνουν ειδικοί, κάτι τέτοιο δεν θεωρείται πιθανό στο άμεσο μέλλον λόγω της υφιστάμενης οικονομικής πολιτικής του Πεκίνου. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, στο μεταξύ, φαίνεται διατεθειμένη να επιδιώξει την ενίσχυση της συνεργασίας με κράτη που συμμερίζονται την προσήλωση σε διαφανείς και δίκαιους εμπορικούς κανόνες, επιδιώκοντας τη διαμόρφωση ενός θεσμικού πλαισίου που θα απαντά αποτελεσματικά στις σύγχρονες προκλήσεις της διεθνούς οικονομίας.
Αναλυτές εκτιμούν ότι μια τέτοια πρωτοβουλία ενδέχεται να μεταβάλει τις υφιστάμενες ισορροπίες στον παγκόσμιο εμπορικό χάρτη, ενισχύοντας τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως βασικού παράγοντα στη διατήρηση της σταθερότητας και στην προώθηση της πολυμερούς συνεργασίας στον τομέα του εμπορίου. Παρά το γεγονός ότι η απουσία των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας από μια νέα εμπορική συμμαχία θα περιόριζε αρχικά το παγκόσμιο αποτύπωμά της, η θέσπιση σύγχρονων και δεσμευτικών κανόνων για το εμπόριο θα μπορούσε να λειτουργήσει ως παράδειγμα για τη μελλοντική συμμετοχή περισσότερων κρατών.
Οι διαβουλεύσεις βρίσκονται σε αρχικό στάδιο και η πορεία της πρωτοβουλίας θα εξαρτηθεί από τη στάση των βασικών εμπορικών εταίρων, αλλά και από τις εξελίξεις στη διεθνή πολιτική και οικονομική σκηνή.
