Βρισκόμαστε στον Οκτώβριο του 1989, στο Ελσίνκι, σε μια περίοδο που η Ευρώπη ζει τις τελευταίες ημέρες του Ψυχρού Πολέμου και τα πρώτα ρήγματα εμφανίζονται στο τείχος της απομόνωσης ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Η Φινλανδία, με την ουδέτερη στάση της στον Ψυχρό Πόλεμο και τη στρατηγική της θέση δίπλα στη Σοβιετική Ένωση, έχει εξελιχθεί σε ουδέτερο χώρο διπλωματικών συναντήσεων, καθιστώντας την ιδανική για να φιλοξενήσει μια στιγμή που φέρνει κοντά τεχνολογία και πολιτική αλλαγή.
Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, τότε Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης και ηγέτης της χώρας, που είχε δρομολογήσει τις μεταρρυθμίσεις της περεστρόικα και της γκλάσνοστ, επισκέπτεται το Ελσίνκι στο πλαίσιο μιας διήμερης επίσκεψης εργασίας. Στόχος του είναι η διατήρηση της παραδοσιακά στενής σχέσης της ΕΣΣΔ με τη Φινλανδία και η ενίσχυση της διεθνούς του εικόνας. Η επιλογή του Ελσίνκι, με τον διαχρονικό ρόλο του ως ουδέτερου εδάφους ανάμεσα στα αντίπαλα μπλοκ, αντανακλά το νέο πνεύμα που επιχειρεί να καλλιεργήσει ο Σοβιετικός ηγέτης σε μια Ευρώπη που αλλάζει.
Σε αυτή τη συγκυρία, η φινλανδική Nokia θα βρεθεί απροσδόκητα στο προσκήνιο. Ένα φορητό τηλέφωνο της εταιρείας, το Mobira Cityman, ετοιμάζεται να παίξει τον δικό του ρόλο σε μια σκηνή που θα μείνει στην ιστορία της επικοινωνίας.
Μια κλήση που έγραψε ιστορία
Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, μπροστά στους φωτορεπόρτερ και τα διεθνή μέσα ενημέρωσης, ο Γκορμπατσόφ λαμβάνει μια συσκευή που μέχρι τότε ελάχιστοι είχαν δει εκτός εργαστηρίων ή διευθυντικών γραφείων. Ο ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης καλεί απευθείας στη Μόσχα, χρησιμοποιώντας το φορητό τηλέφωνο της Nokia. Στη φινλανδική πρωτεύουσα κυριαρχεί μια αίσθηση ότι γίνεται μάρτυρας μιας τεχνολογικής ανατροπής. Ο Γκορμπατσόφ, αιφνιδιασμένος και γελαστός, ρωτά αν «είναι αληθινό αυτό; Λειτουργεί πραγματικά;», εκφράζοντας τον υφέρποντα σκεπτικισμό των σοβιετικών απέναντι στα δυτικά τεχνολογικά επιτεύγματα.
Η ιστορική φωτογραφία του Σοβιετικού ηγέτη με το κινητό τηλέφωνο γίνεται αμέσως παγκόσμιο γεγονός. Το Cityman (οι περισσότερες πηγές το ταυτίζουν με το μοντέλο 900, αν και ορισμένες αναφέρονται και στο οπτικά παρόμοιο 450) αποκτά το παρατσούκλι «Gorba» και το όνομα της Nokia γίνεται γνωστό σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η ίδια η συσκευή, με βάρος 760 γραμμάρια, οθόνη οκτώ ψηφίων και αυτονομία έως 50 λεπτών ομιλίας, θεωρείται για την εποχή τεχνολογικό θαύμα. Η τιμή του Cityman 900, γύρω στα 24.000 φινλανδικά μάρκα το 1987, το καθιστά προσιτό μόνο σε λίγους. Το Cityman 900 λειτουργούσε στο δίκτυο NMT-900, το πρώτο ευρωπαϊκό πρότυπο κινητής τηλεφωνίας που ανέπτυξαν οι σκανδιναβικές χώρες, προσφέροντας καλύτερη ποιότητα κλήσης και αξιοπιστία σε σύγκριση με τα ογκώδη τηλέφωνα της εποχής, όπως εκείνα της Motorola. Παρόλα αυτά, ο αντίκτυπος στη δημόσια εικόνα της Nokia είναι ανυπολόγιστος.
Το «Gorba»: Τεχνολογικό θαύμα και σύμβολο εποχής
Τη δεκαετία του 1980, η Nokia βρίσκεται ήδη σε φάση δραστικού μετασχηματισμού. Από μια βιομηχανία με παρουσία σε ελαστικά, χαρτί, καλώδια και τηλεοράσεις, περνά δυναμικά στον χώρο των τηλεπικοινωνιών και των ηλεκτρονικών. Κρίσιμος είναι ο ρόλος του Κάρι Καϊράμο, CEO της εταιρείας έως το 1988, που προωθεί εξαγορές και επενδύσεις όπως αυτή της Salora και της Luxor AB, στρέφοντας τη Nokia στην αιχμή της τεχνολογίας. Ο μετασχηματισμός της Nokia επισκιάζεται προσωρινά από την αυτοκτονία του Καϊράμο τον Δεκέμβριο του 1988, γεγονός που συγκλονίζει τη φινλανδική κοινωνία και φέρνει αβεβαιότητα για τη στρατηγική της εταιρείας. Μετά το θάνατο του Καϊράμο, η εταιρεία συνεχίζει στον ίδιο δρόμο. Το 1992, υπό τον Γιόρμα Όλιλα, εγκαταλείπει σταδιακά τις παραδοσιακές δραστηριότητες και επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στις τηλεπικοινωνίες, δημιουργώντας τη βάση για τη μετέπειτα παγκόσμια κυριαρχία της στην αγορά των κινητών τηλεφώνων.
Η μεγάλη στροφή της Nokia
Η δημόσια εμφάνιση του Mobira Cityman 900 στα χέρια του Γκορμπατσόφ δίνει στη Nokia διεθνή αναγνώριση και φήμη. Το τηλέφωνο γίνεται status symbol και δυτικής καινοτομίας ακόμα και στη Σοβιετική Ένωση, αν και παραμένει εξαιρετικά σπάνιο και απρόσιτο για το ευρύ κοινό. Το γεγονός, ωστόσο, λειτουργεί ως προάγγελος μιας εποχής όπου η επικοινωνία θα πάψει να είναι προνόμιο λίγων και θα γίνει βασικό στοιχείο της καθημερινότητας για εκατομμύρια ανθρώπους. Το «Gorba» δεν είναι απλώς ένα τηλέφωνο. Στη Σοβιετική Ένωση, γίνεται σύμβολο της δυτικής τεχνολογικής υπεροχής και του εκσυγχρονισμού που η περεστρόικα υπόσχεται, ακόμα κι αν η πρόσβαση σε τέτοιες συσκευές παραμένει περιορισμένη στους ελίτ κύκλους.
Εκείνη την εποχή, η ΕΣΣΔ βρίσκεται στο μεταίχμιο. Η περεστρόικα και η γκλάσνοστ οδηγούν σταδιακά σε πιο ανοιχτές μορφές πληροφόρησης και επικοινωνίας, όμως ο φόβος της λογοκρισίας και η γραφειοκρατική ακαμψία παραμένουν ισχυρά. Στην πραγματικότητα, η διαθεσιμότητα κινητών τηλεφώνων στη Σοβιετική Ένωση παραμένει ελάχιστη μέχρι και τα πρώτα χρόνια μετά τη διάλυσή της. Το πρώτο εμπορικό (πιλοτικό) δίκτυο κινητής τηλεφωνίας στη Μόσχα εγκαινιάζεται τον Δεκέμβριο 1991, με την πραγματική ευρύτερη κάλυψη και πρόσβαση για το κοινό να αρχίζει να γίνεται αισθητή μετά το 1993–94. Τα φαξ, οι δορυφορικές επικοινωνίες και τα πρώιμα ηλεκτρονικά δίκτυα είναι τα τεχνολογικά εργαλεία που σπάνε τον επικοινωνιακό αποκλεισμό στις αρχές της δεκαετίας του ’90.
Το καλοκαίρι του 1991, κατά τη διάρκεια του αποτυχημένου πραξικοπήματος στη Μόσχα, οι πραξικοπηματίες προσπαθούν να ελέγξουν τα μέσα ενημέρωσης και να αποκλείσουν τη ροή πληροφοριών. Ωστόσο, οι εξελίξεις δείχνουν πως η εποχή της απόλυτης απομόνωσης έχει περάσει. Οι ειδήσεις και τα διαγγέλματα κυκλοφορούν με φαξ και μέσα από τα πρώτα ηλεκτρονικά δίκτυα (όπως το Demos/Relcom), επιτρέποντας στη διεθνή κοινότητα να ενημερώνεται σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Το δίκτυο Relcom, ένα από τα πρώτα ηλεκτρονικά δίκτυα της ΕΣΣΔ, μεταδίδει το διάγγελμα του Μπόρις Γιέλτσιν ενάντια στους πραξικοπηματίες, ενώ φαξ από το αρχηγείο του στη Λευκή Οικία φθάνουν σε διεθνή μέσα, παρακάμπτοντας την κρατική λογοκρισία.
Επικοινωνία, αλλαγή και η παρακαταθήκη
Την ίδια στιγμή, η Nokia επωφελείται από την έκρηξη της παγκόσμιας αγοράς κινητής τηλεφωνίας τη δεκαετία του ’90 και φτάνει στο απόγειο της δυναμικής της από το 1998 έως το 2011, όταν διατηρεί την πρώτη θέση σε πωλήσεις κινητών τηλεφώνων παγκοσμίως. Ο μακροοικονομικός αντίκτυπος είναι πρωτοφανής: στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές του 2000, η Nokia είναι υπεύθυνη για έως και 4% του φινλανδικού ΑΕΠ, έως 70% της κεφαλαιοποίησης του χρηματιστηρίου του Ελσίνκι, έως 43% των εταιρικών δαπανών για Έρευνα και Ανάπτυξη και περίπου 20% των εξαγωγών της χώρας. Το πέρασμα από μια μικρή φινλανδική βιομηχανία σε κολοσσό της παγκόσμιας τεχνολογίας επιβεβαιώνει τη σημασία της καινοτομίας και της τόλμης στις επιχειρηματικές αποφάσεις.
Η δημόσια εικόνα του Γκορμπατσόφ με το «Gorba» στο χέρι παραμένει σύμβολο μιας στιγμής όπου η τεχνολογία αρχίζει να αλλάζει, όχι μόνο τη ζωή των ανθρώπων, αλλά και τη ροή της ίδιας της ιστορίας. Οι Φινλανδοί που παρακολούθησαν την εκδήλωση, από τεχνικούς της Nokia μέχρι δημοσιογράφους, θυμούνται τη στιγμή ως ορόσημο εθνικής υπερηφάνειας, καθώς μια μικρή φινλανδική εταιρεία έφερνε την τεχνολογία στα χέρια ενός παγκόσμιου ηγέτη. Η διάδοση της κινητής τηλεφωνίας, που ξεκίνησε με συσκευές όπως το Cityman 900, οδήγησε στη μαζική υιοθέτηση τεχνολογιών όπως τα SMS και, αργότερα, τα smartphones, μετασχηματίζοντας την καθημερινότητα και ενισχύοντας την παγκόσμια διασύνδεση.
Για τις κοινωνίες της Ανατολικής Ευρώπης, το άνοιγμα στην τεχνολογία συνδέεται σταδιακά με την κατάρρευση των παλαιών δομών και την είσοδο στη νέα εποχή της ελεύθερης επικοινωνίας. Οι πολίτες, που για δεκαετίες ζούσαν υπό τον φόβο της λογοκρισίας και της απομόνωσης, αποκτούν πρόσβαση σε τεχνολογικά μέσα που τους επιτρέπουν να επικοινωνούν χωρίς μεσολαβητές, να ενημερώνονται και να συμμετέχουν στη δημόσια ζωή. Η τεχνολογία γίνεται έτσι εργαλείο προόδου και καταλύτης κοινωνικών αλλαγών.
Στη συλλογική μνήμη της εποχής, η σκηνή στο Ελσίνκι συνδέεται άρρηκτα με τη δυναμική της καινοτομίας. Η Nokia αξιοποιεί το κύμα δημοσιότητας για να εδραιώσει τη θέση της ως ηγέτης της κινητής, ενώ η ευρύτερη εξέλιξη της τεχνολογίας φέρνει πιο κοντά λαούς και χώρες που μέχρι πρότινος ζούσαν χωρισμένοι από σύνορα και ιδεολογικές γραμμές. Το παράδειγμα του Mobira Cityman δείχνει ότι ακόμη και μια μικρή τεχνολογική καινοτομία μπορεί να έχει μακροπρόθεσμο αντίκτυπο σε διεθνές επίπεδο. Η στιγμή του 1989 προμηνύει την επανάσταση των smartphones, που σήμερα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ζωής δισεκατομμυρίων ανθρώπων, συνεχίζοντας την κληρονομιά της Nokia ως πρωτοπόρου στην επικοινωνία.
Πηγές: Los Angeles Times (25/10/1989), Wikipedia (Mobira Cityman 900, Nokia history), Chicago Tribune (21/08/1991), Slate (19/08/2016), Guardian, Nokia Official Archives, Mobile Phone Museum, Open Democracy, YLE News, Nokia Museum, Forbes, Reuters, ETLA, OECD, Wired.
