Στην Ελλάδα σημειώνονται ετησίως περίπου 4.500 έως 5.000 αστικές πυρκαγιές που οφείλονται σε ηλεκτρικά αίτια, σύμφωνα με εκτιμήσεις που βασίζονται σε ευρωπαϊκά πρότυπα ανάλυσης κινδύνου. Το ζήτημα της ασφάλειας των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων αναδεικνύεται σε μείζον θέμα, καθώς ο Γεώργιος Σαρρής, Επίτιμο Μέλος του Ελληνικού Ινστιτούτου Τεχνολογίας Ηλεκτρικών Εγκαταστάσεων (ΕΛΙΤΗΕ), επισημαίνει πως οι υποδομές της χώρας είναι εξαιρετικά γηρασμένες. Παρά την αλματώδη τεχνολογική πρόοδο και την εισαγωγή σύγχρονων συσκευών στην καθημερινότητα, οι ηλεκτρικές εγκαταστάσεις, ιδιαίτερα στις κατοικίες, δεν έχουν ακολουθήσει αντίστοιχους ρυθμούς εξέλιξης. Το αποτέλεσμα είναι να λειτουργούν συχνά στα όριά τους ή και να τα ξεπερνούν, δημιουργώντας συνθήκες αυξημένης επικινδυνότητας για τους ενοίκους, καθώς οι απαιτήσεις ισχύος έχουν αλλάξει δραματικά σε σχέση με το παρελθόν και τα ηλεκτρικά αίτια αποτελούν πλέον συχνή αιτία καταστροφών.
Τα στατιστικά στοιχεία για το κτηριακό απόθεμα της Ελλάδας, με χρονικό ορίζοντα έως το 2020, αποκαλύπτουν μια ανησυχητική εικόνα για τις 6,5 εκατομμύρια ηλεκτρικές παροχές σε κατοικίες. Συγκεκριμένα, το 85,7% των κατοικιών, που αντιστοιχεί σε περίπου 5,5 εκατομμύρια ακίνητα, έχει κατασκευαστεί πριν από το 1990. Ακόμη πιο σοβαρή είναι η κατάσταση για περισσότερα από 2,6 εκατομμύρια σπίτια, ποσοστό που αγγίζει το 42,1%, τα οποία έχουν ηλικία άνω των 50 ετών, έχοντας κατασκευαστεί πριν το 1970. Η παλαιότητα αυτή έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τις σύγχρονες απαιτήσεις που δημιουργούν συσκευές όπως αντλίες θερμότητας, κλιματιστικά, φορτιστές ηλεκτρικών οχημάτων και φωτοβολταϊκά συστήματα, τα οποία επιβαρύνουν τις γερασμένες υποδομές που δεν είχαν προβλεφθεί στον αρχικό σχεδιασμό.
Τεχνικές ελλείψεις και απουσία μέτρων προστασίας
Στις κτηριακές εγκαταστάσεις, κυρίως των δεκαετιών του ’80 και του ’90, εντοπίζονται σοβαρές τεχνικές ελλείψεις που υπονομεύουν την ασφάλεια των χρηστών. Μια από τις σημαντικότερες είναι η απουσία Διάταξης Διαφορικού Ρεύματος (ΔΔΡ), γνωστής ως αντιηλεκτροπληξιακό, ή η ύπαρξη παλαιού τύπου (AC). Οι σύγχρονες καταναλώσεις απαιτούν πλέον τύπους Α, F ή Β, καθώς οι παλαιοί τύποι AC δεν προσφέρουν επαρκή προστασία. Επιπλέον, σοβαρό πρόβλημα εντοπίζεται στην έλλειψη αξιόπιστης γείωσης, ιδιαίτερα στην περιοχή της Αττικής, όπου γινόταν εκτεταμένη χρήση των δικτύων ύδρευσης ως ηλεκτρόδιο ή αγωγός γείωσης, πρακτική που πλέον θεωρείται ανεπαρκής και εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για την ασφαλή λειτουργία της εγκατάστασης σε περίπτωση διαρροής ρεύματος.
Πέρα από τα ζητήματα γείωσης και διαρροών, οι παλαιές καλωδιώσεις και οι μονώσεις μειωμένης αντοχής, οι οποίες στερούνται κατάλληλης μηχανικής προστασίας, αποτελούν μόνιμη πηγή κινδύνου. Σε πολλές περιπτώσεις, τα μέσα προστασίας από ηλεκτροπληξία, υπερένταση και πυρκαγιά είναι ανύπαρκτα ή τεχνολογικά ξεπερασμένα, όπως οι παλιές ασφάλειες τήξεως που αδυνατούν να καλύψουν τις σημερινές ανάγκες. Παράλληλα, ο μικρός αριθμός πριζών οδηγεί στην υπερβολική χρήση πολύπριζων για την τροφοδοσία πολλαπλών συσκευών, αυξάνοντας τον κίνδυνο υπερφόρτισης των καλωδίων. Την κατάσταση επιδεινώνει η έλλειψη συστηματικού επανελέγχου, καθώς πολλές εγκαταστάσεις δεν έχουν ελεγχθεί ποτέ μετά την αρχική τους ηλεκτροδότηση, ενώ συχνά έχουν υποστεί ανεξέλεγκτες παρεμβάσεις από μη εξειδικευμένα άτομα, αυξάνοντας την πιθανότητα για πρόκληση πυρκαγιάς.
Οι νομοθετικές υποχρεώσεις και τα ευρωπαϊκά δεδομένα
Η νομοθεσία προβλέπει αυστηρά χρονικά πλαίσια για τον τακτικό επανέλεγχο των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων και την έκδοση της Υπεύθυνης Δήλωσης Εγκαταστάτη (ΥΔΕ). Για τις κατοικίες ο έλεγχος πρέπει να γίνεται κάθε 10 έτη, για τους επαγγελματικούς χώρους κάθε 5 έτη, ενώ για χώρους αυξημένης επικινδυνότητας και συνάθροισης κοινού απαιτείται επανέλεγχος κάθε 2 έτη. Η έκδοση της ΥΔΕ δεν είναι μια απλή γραφειοκρατική διαδικασία, αλλά πιστοποιεί ότι η εγκατάσταση έχει μετρηθεί και κριθεί ασφαλής. Ο ιδιοκτήτης φέρει την ευθύνη της έγκαιρης ανανέωσης, ενώ ο ηλεκτρολόγος οφείλει να εντοπίζει επικίνδυνες αστοχίες και να μην εκδίδει την ΥΔΕ εάν αυτές δεν διορθωθούν, αν και η κρατική εποπτεία για την τήρηση αυτών των μέτρων παραμένει δυστυχώς ελλιπής.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα δεδομένα είναι εξίσου ανησυχητικά, καθώς το κτηριακό απόθεμα χαρακτηρίζεται επίσης γηρασμένο, με το 86% των κατοικιών να είναι άνω των 25 ετών και πάνω από το 50% να ξεπερνά τα 45 έτη. Ο ρυθμός βελτίωσης των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων είναι μόλις 1% ετησίως, την ώρα που η γήρανση των κτηρίων τρέχει με ρυθμό 1,75%. Οι στατιστικές καταγράφουν πάνω από 270.000 αστικές πυρκαγιές ηλεκτρικής αιτίας ετησίως στην Ευρώπη. Το κόστος σε ανθρώπινες ζωές είναι βαρύ, με περισσότερους από 1.000 θανάτους από αναφλέξεις και 300 από ηλεκτροπληξία κάθε χρόνο, ενώ το οικονομικό κόστος των καταστροφών εκτιμάται στα 6 έως 7 δισεκατομμύρια ευρώ, αποδεικνύοντας το μέγεθος της ευρωπαϊκής κρίσης.
Προτάσεις για άμεση τεχνική και θεσμική αναβάθμιση
Για την αντιμετώπιση του προβλήματος προτείνονται συγκεκριμένα μέτρα τεχνικής αναβάθμισης που πρέπει να αξιολογούνται ανά περίπτωση. Κρίνεται απαραίτητη η υποχρεωτική αναβάθμιση των ΔΔΡ από τύπου AC σε τουλάχιστον τύπου Α, καθώς και η αντικατάσταση των παλαιών πριζών με νέες τύπου Schuko με γείωση. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στην αντικατάσταση καλωδιώσεων, ειδικά σε κτήρια προ του 1980, με νέα καλώδια που πληρούν τον σύγχρονο κανονισμό πυροπροστασίας για αποφυγή έκλυσης επικίνδυνων αερίων. Επιπλέον, απαιτείται ο ανασχεδιασμός κυκλωμάτων με νέες γραμμές για την υποστήριξη ενεργοβόρων συσκευών, η εγκατάσταση ανιχνευτών καπνού και θερμότητας, καθώς και η χρήση διατάξεων προστασίας από υπερτάσεις (SPD) και εντοπισμού σφάλματος ηλεκτρικού τόξου (AFDD) για την ενίσχυση της ασφάλειας.
Προκειμένου να υλοποιηθούν αυτές οι αναβαθμίσεις, το ΕΛΙΤΗΕ προτείνει την ένταξη των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων σε ενεργειακά προγράμματα όπως το «Εξοικονομώ» ή τη δημιουργία μιας νέας δράσης με αποκλειστικές επιδοτήσεις για εκσυγχρονισμό πινάκων και καλωδιώσεων. Παράλληλα, προτείνονται φορολογικά κίνητρα μέσω έκπτωσης φόρου για εργασίες ηλεκτρικής ανακαίνισης και προγράμματα κοινωνικής προστασίας για ευάλωτα νοικοκυριά. Σημαντική κρίνεται η καθιέρωση του ελέγχου ασφαλείας ως υπηρεσία δημόσιας υγείας, αλλά και η παροχή μειωμένων ασφαλίστρων για κτήρια που ελέγχονται συχνότερα. Το ΕΛΙΤΗΕ, ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός που ιδρύθηκε το 2023, στοχεύει στην προώθηση της τεχνολογικής καινοτομίας και των βέλτιστων πρακτικών για τη διαρκή βελτίωση των ηλεκτρικών εγκαταστάσεων.
