Η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται, σύμφωνα με εκτίμηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, πρόσθετες επενδύσεις 560 δισ. ευρώ για να επιτύχει τον στόχο δαπανών έρευνας και ανάπτυξης στο 3% του ΑΕΠ έως το 2030. Η έκθεση «Science, Research and Innovation Performance of the EU 2026» εντοπίζει χάσμα ανάμεσα στην επιστημονική ισχύ της Ευρώπης και στην ικανότητά της να μετατρέπει την έρευνα σε τεχνολογίες, εμπορικά προϊόντα και αύξηση της παραγωγικότητας.
Η ΕΕ παραμένει δεύτερη παγκοσμίως στην επιστημονική παραγωγή, ενώ το 57% των επιστημονικών δημοσιεύσεών της περιλαμβάνει διεθνή συνεργασία. Ωστόσο, οι ερευνητικές προσπάθειες παραμένουν κατακερματισμένες μεταξύ χωρών, περιφερειών και ιδρυμάτων, ενώ τα εμπόδια στη χρηματοδότηση και στην εφαρμογή τεχνολογιών δυσκολεύουν την ανάπτυξη καινοτόμων επιχειρήσεων. Η έκθεση συνδέει αυτές τις αδυναμίες με την υστέρηση της ΕΕ σε στρατηγικούς ψηφιακούς τομείς.
Οι επενδύσεις παραμένουν κάτω από τον στόχο
Οι δαπάνες έρευνας και ανάπτυξης αυξήθηκαν από 1,81% του ΑΕΠ το 2000 σε 2,24% το 2024. Το ποσοστό υπολείπεται τόσο του ευρωπαϊκού στόχου όσο και των επιπέδων που καταγράφηκαν το 2023 στην Ιαπωνία, στο 3,44%, στη Νότια Κορέα, στο 4,96%, και στις ΗΠΑ, στο 3,45%. Το χάσμα σε απόλυτα ποσά δαπανών εξακολουθεί να διευρύνεται.
Βάρος έχει και η σύνθεση των επενδύσεων. Η δημόσια χρηματοδότηση κατευθύνεται κυρίως σε πανεπιστήμια και βασική έρευνα, ενώ η ιδιωτική συγκεντρώνεται στη μεταποίηση μέσης τεχνολογικής έντασης. Αντίθετα, μικρότερο μερίδιο προσελκύουν οι ταχέως αναπτυσσόμενοι κλάδοι υψηλής τεχνολογίας και οι υπηρεσίες έντασης γνώσης.
Η έκθεση ζητεί καλύτερο συντονισμό δημόσιων και ιδιωτικών πόρων, καθώς και των επενδύσεων στα διαφορετικά επίπεδα διακυβέρνησης. Τα ευρωπαϊκά και εθνικά ερευνητικά κονδύλια λειτουργούν συμπληρωματικά, σύμφωνα με την ανάλυση. Η αύξηση των εθνικών επενδύσεων συνδέεται με υψηλότερη χρηματοδότηση από το Horizon Europe δύο χρόνια αργότερα, ενώ οι ερευνητικοί πόροι της πολιτικής συνοχής ενισχύουν τη δυνατότητα προσέλκυσης χρηματοδότησης από το πρόγραμμα.
Υποχώρηση στις πατέντες και ψηφιακές εξαρτήσεις
Το μερίδιο της ΕΕ στις αιτήσεις διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας βάσει της Συνθήκης Συνεργασίας για τα Διπλώματα Ευρεσιτεχνίας (PCT) μειώθηκε από περίπου 30% το 2000 σε περίπου 16% το 2022. Την ίδια περίοδο, το αντίστοιχο μερίδιο της Κίνας αυξήθηκε από 3% σε σχεδόν 33%. Η Ευρώπη διατηρεί ισχυρές θέσεις στα προηγμένα υλικά, στη μεταποίηση και σε αρκετές τεχνολογίες της πράσινης μετάβασης.
Στις ψηφιακές τεχνολογίες, όμως, υστερεί στην τεχνητή νοημοσύνη, στους προηγμένους ημιαγωγούς και στο υπολογιστικό νέφος. Ειδικά στην τεχνητή νοημοσύνη, το ευρωπαϊκό μερίδιο των παγκόσμιων αιτήσεων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας περιορίστηκε από περίπου 20% το 2000 σε 12% το 2022. Η εξάρτηση από ξένες υποδομές δημιουργεί ζητήματα οικονομικής ασφάλειας, ενώ η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας απαιτεί διαρκείς επενδύσεις σε υπολογιστική ισχύ, υποδομές δεδομένων και δεξιότητες.
Το χρηματοδοτικό κενό και οι προτάσεις της Επιτροπής
Οι δυσκολίες γίνονται εντονότερες όταν οι επιχειρήσεις επιχειρούν να αναπτυχθούν σε μεγαλύτερη κλίμακα. Περίπου το 50% της χρηματοδότησης εταιρειών deep tech στο στάδιο ανάπτυξης προέρχεται από πηγές εκτός Ευρώπης. Οι θεσμικοί επενδυτές της ΕΕ διαχειρίζονται περίπου 12 τρισ. δολάρια σε περιουσιακά στοιχεία, αλλά διαθέτουν σχετικά μικρό μέρος σε κεφάλαια επιχειρηματικών συμμετοχών.
Ο κατακερματισμός της αγοράς, η κανονιστική πολυπλοκότητα και τα εμπόδια στην ανάπτυξη επιχειρήσεων περιορίζουν επίσης τη διάδοση νέων τεχνολογιών. Σε αυτή την εικόνα προστίθενται οι επίμονες ελλείψεις εργαζομένων υψηλών δεξιοτήτων. Κατά την έκθεση, ο ρυθμός αύξησης της παραγωγικότητας στην ΕΕ τα τελευταία 25 χρόνια ήταν περίπου ο μισός του αντίστοιχου στις ΗΠΑ.
Η Επιτροπή έχει προτείνει ενισχυμένο προϋπολογισμό έρευνας και καινοτομίας για την περίοδο 2028-2034 και μέτρα κινητοποίησης ιδιωτικών και θεσμικών κεφαλαίων. Το Scaleup Europe Fund έχει ήδη ανακοινώσει επτά επενδύσεις σε ευρωπαϊκές τεχνολογικές εταιρείες. Η πρωτοβουλία Choose Europe αποσκοπεί στην προσέλκυση και διατήρηση ερευνητών, καινοτόμων και επιχειρηματιών.
Για τον περιορισμό του κατακερματισμού, η Επιτροπή προετοιμάζει νομοθετική πράξη για τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας, με στόχο τον συντονισμό ευρωπαϊκών και εθνικών προτεραιοτήτων και την άρση εμποδίων στην κυκλοφορία γνώσης και ταλέντου. Έχει επίσης προτείνει ευρωπαϊκή νομοθετική πράξη για την καινοτομία, ώστε να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε δημόσιες προμήθειες και η χρηματοδότηση με χρήση δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας ως εξασφάλισης.
