Η τεχνητή νοημοσύνη αναμένεται να αναδιαμορφώσει ριζικά το παγκόσμιο οικονομικό τοπίο, με τη δυνατότητα να αυξήσει την αξία των διεθνών εμπορικών ροών κατά σχεδόν 40% έως το 2040, σύμφωνα με την Έκθεση Παγκόσμιου Εμπορίου 2025 που δημοσίευσε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου. Αυτή η προοπτική, ωστόσο, εξαρτάται από την εφαρμογή στοχευμένων πολιτικών για τη γεφύρωση του ψηφιακού χάσματος και την επένδυση στο ανθρώπινο δυναμικό. Η έκθεση, η οποία παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Δημόσιου Φόρουμ του οργανισμού, τονίζει με κατηγορηματικό τρόπο ότι χωρίς διεθνή συνεργασία και συντονισμένες εθνικές στρατηγικές, η τεχνητή νοημοσύνη κινδυνεύει να μετατραπεί από μοχλός ανάπτυξης σε παράγοντα όξυνσης των παγκόσμιων οικονομικών ανισοτήτων.
Οι ποσοτικές αναλύσεις της έκθεσης, βασισμένες σε προσομοιώσεις του Παγκόσμιου Μοντέλου Εμπορίου του ΠΟΕ, προβλέπουν μια αύξηση του παγκόσμιου εμπορίου από 34% έως 37% και του παγκόσμιου ΑΕΠ από 12% έως 13% έως το 2040. Η πιο εντυπωσιακή ανάπτυξη εκτιμάται ότι θα σημειωθεί στον τομέα των ψηφιακά παρεχόμενων υπηρεσιών, η οποία θα μπορούσε να φτάσει το 42%. Αυτή η ανάπτυξη τροφοδοτείται από το εμπόριο αγαθών που είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, όπως οι πρώτες ύλες, οι ημιαγωγοί και τα ενδιάμεσα προϊόντα, η αξία του οποίου ανήλθε στα 2,3 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ μόνο για το 2023, υπογραμμίζοντας την αμφίδρομη σχέση μεταξύ εμπορίου και τεχνολογικής προόδου.
Η θεμελιώδης συμβολή της τεχνητής νοημοσύνης έγκειται στην ικανότητά της να μειώνει το εμπορικό κόστος και να ενισχύει την παραγωγικότητα. Εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης ήδη βελτιστοποιούν τις εφοδιαστικές αλυσίδες, αυτοματοποιούν τις τελωνειακές διαδικασίες, αίρουν τα γλωσσικά εμπόδια, ενισχύουν την έρευνα αγοράς και διευκολύνουν την εφαρμογή συμβάσεων. Μια κοινή έρευνα του ΠΟΕ με το Διεθνές Εμπορικό Επιμελητήριο διαπίστωσε ότι σχεδόν το 90% των επιχειρήσεων που χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη αναφέρουν απτά οφέλη, ενώ το 56% επιβεβαιώνει τη βελτιωμένη ικανότητα διαχείρισης εμπορικών κινδύνων, προσφέροντας σημαντικές ευκαιρίες ειδικά για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις.
Η έκθεση διερευνά σε βάθος τις ευκαιρίες που δημιουργούνται στις αλυσίδες αξίας της τεχνητής νοημοσύνης για τις αναπτυσσόμενες οικονομίες. Ορισμένες χώρες αναδεικνύονται σε κόμβους για την παροχή κρίσιμων ορυκτών και ενέργειας, ενώ άλλες τοποθετούνται ως περιφερειακά κέντρα για τη φιλοξενία δεδομένων, την παροχή υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους (cloud services) και την τοπική προσαρμογή μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Ακόμη και δραστηριότητες έντασης εργασίας, όπως η συλλογή, ο σχολιασμός και η εποπτεία δεδομένων, προσφέρουν σημεία εισόδου για λιγότερο τεχνολογικά προηγμένες οικονομίες, αν και παραμένουν προκλήσεις σχετικά με τη δίκαιη αμοιβή και την προστασία της εργασίας σε αυτούς τους τομείς.
Παράλληλα, το εμπόριο λειτουργεί ως αγωγός για τη διάχυση της καινοτομίας. Η ανάλυση του ΠΟΕ αποκαλύπτει μια ισχυρή συσχέτιση μεταξύ των εμπορικών ροών και της μεταφοράς γνώσης, καθώς μια αύξηση 10% στο εμπόριο ψηφιακά παρεχόμενων υπηρεσιών συνδέεται με μια αύξηση 2,6% στις διασυνοριακές αναφορές σε διπλώματα ευρεσιτεχνίας που σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη. Αυτό το φαινόμενο της διάχυσης γνώσης είναι κρίσιμο, καθώς επιτρέπει στην καινοτομία που παράγεται σε λίγους κόμβους να ωφελήσει ένα ευρύτερο φάσμα οικονομιών, προωθώντας τη σύγκλιση.
Ωστόσο, η έκθεση κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την πιθανότητα διεύρυνσης του ψηφιακού χάσματος. Η πρόσβαση σε υποδομές, υπολογιστική ισχύ και εξειδικευμένο προσωπικό παραμένει εξαιρετικά άνιση. Η υιοθέτηση της τεχνολογίας είναι επίσης ασύμμετρη, καθώς, σύμφωνα με τα στοιχεία, μόνο το 41% των μικρών επιχειρήσεων τη χρησιμοποιεί, έναντι ποσοστού άνω του 60% για τις μεγάλες. Η ψαλίδα είναι ακόμη μεγαλύτερη σε γεωγραφικό επίπεδο, με λιγότερο από το ένα τρίτο των επιχειρήσεων στις οικονομίες χαμηλού και κατώτερου-μεσαίου εισοδήματος να έχει ενσωματώσει την τεχνητή νοημοσύνη. Αυτό το χάσμα επιδεινώνεται από τους εμπορικούς περιορισμούς, με τον αριθμό των ποσοτικών περιορισμών σε σχετικά αγαθά να έχει εκτοξευθεί από 130 το 2012 σε σχεδόν 500 το 2024, και με τους δεσμευμένους δασμούς σε ορισμένες χώρες χαμηλού εισοδήματος να φτάνουν το 45%.
Η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται επίσης να μετατοπίσει τα συγκριτικά πλεονεκτήματα με τρόπους που ενισχύουν την ανισότητα. Ευνοώντας την παραγωγή έντασης κεφαλαίου, κινδυνεύει να υπονομεύσει την ανταγωνιστικότητα των οικονομιών που βασίζονται στην εργασία χαμηλού κόστους, ενώ παράλληλα αυξάνει την απόδοση του κεφαλαίου. Οι προσομοιώσεις του ΠΟΕ δείχνουν ότι το ποσοστό απόδοσης κεφαλαίου θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 14 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με τους μισθούς. Αυτή η τάση, σε συνδυασμό με τις πιέσεις για επαναπατρισμό της παραγωγής (reshoring) στις προηγμένες οικονομίες, θα μπορούσε να περιορίσει τις εξαγωγικές ευκαιρίες για τις αναπτυσσόμενες χώρες.
Αυτή η διαρθρωτική ανισότητα αποτυπώνεται και στο πεδίο των πολιτικών. Ο νέος Δείκτης Ανοιχτότητας Εμπορικής Πολιτικής για την ΤΝ (AI-TPOI) αποκαλύπτει ότι οι οικονομίες κατώτερου-μεσαίου και ανώτερου-μεσαίου εισοδήματος τείνουν να διατηρούν τις πιο περιοριστικές πολιτικές. Το χάσμα είναι εμφανές παντού: ο αριθμός των χωρών με τουλάχιστον μία πολιτική πνευματικής ιδιοκτησίας για την ΤΝ αυξήθηκε από 41 το 2017 σε 140 το 2024, ενώ καταγράφηκαν 44 νέα μέτρα πολιτικής ανταγωνισμού μετά την κυκλοφορία του ChatGPT, με την συντριπτική πλειοψηφία να προέρχεται από πλούσιες χώρες. Επιπλέον, τα κέντρα δεδομένων καταναλώνουν το 1,5% της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας, όμως οι χώρες υψηλού εισοδήματος αντιπροσωπεύουν το 69% των πολιτικών για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, έναντι μόλις 1,5% για τις χώρες χαμηλού εισοδήματος.
Ο ρόλος του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου κρίνεται κεντρικός για τη διασφάλιση ότι τα οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης θα διαχυθούν ευρέως. Το υφιστάμενο πλαίσιο συμφωνιών, όπως η Συμφωνία για την Τεχνολογία της Πληροφορίας (ITA), η Γενική Συμφωνία για το Εμπόριο Υπηρεσιών (GATS) και οι συμφωνίες για τα Τεχνικά Εμπόδια στο Εμπόριο (TBT) και την Πνευματική Ιδιοκτησία (TRIPS), παρέχει τα θεμέλια. Μέχρι σήμερα, ογδόντα συγκεκριμένες εμπορικές ανησυχίες που έχουν τεθεί στο πλαίσιο του ΠΟΕ αφορούν την τεχνητή νοημοσύνη, αποδεικνύοντας ότι ο διάλογος είναι ήδη ενεργός και ουσιαστικός. Παράλληλα, πρωτοβουλίες όπως το “Digital Trade for Africa” στοχεύουν στην ενίσχυση των ικανοτήτων όπου υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη.
Στο κλείσιμο της παρουσίασης, η Γενική Διευθύντρια του ΠΟΕ, Ngozi Okonjo-Iweala, χαρακτήρισε τη σημερινή συγκυρία ως «στιγμή στρατηγικής επιλογής». Υπογράμμισε ότι η έκθεση δημοσιεύεται εν μέσω των «χειρότερων αναταραχών που έχει βιώσει το παγκόσμιο εμπορικό σύστημα τα τελευταία ογδόντα χρόνια». Προειδοποίησε με έμφαση ότι η τρέχουσα πολιτική αντίδραση κατά του εμπορίου έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό με την υποεπένδυση στην εκπαίδευση και τα κοινωνικά δίκτυα τις προηγούμενες δεκαετίες, δηλώνοντας κατηγορηματικά: «Δεν έχουμε την πολυτέλεια να επαναλάβουμε αυτό το λάθος με την τεχνητή νοημοσύνη».
