Η έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας (WIPO) για το έτος 2026, με τίτλο «Technology on the Move», καταγράφει τις σύγχρονες τάσεις στην παγκόσμια διάχυση της τεχνολογίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία, οι νέες καινοτομίες εξαπλώνονται πέρα από τα σύνορα με πρωτοφανή ταχύτητα, ενώ τα κενά στην ένταση χρήσης μεταξύ των κρατών μειώνονται σταδιακά. Η έκθεση βασίζεται σε ιστορικά δεδομένα 250 ετών και σε στοιχεία πέντε δεκαετιών σχετικά με τις επιστημονικές δημοσιεύσεις. Ο Γενικός Διευθυντής του WIPO, Daren Tang, επισημαίνει ότι η ταχύτερη διάχυση μπορεί να επιταχύνει την οικονομική ανάπτυξη, εφόσον συνοδεύεται από στοχευμένες επενδύσεις σε ανθρώπινο δυναμικό και υποδομές.
Η επιτάχυνση της παγκόσμιας διάχυσης τεχνολογικών καινοτομιών
Από την εποχή της Βιομηχανικής Επανάστασης, το παγκόσμιο κατά κεφαλήν εισόδημα έχει αυξηθεί περισσότερο από δέκα φορές, ενώ το προσδόκιμο ζωής έχει σχεδόν διπλασιαστεί στα ανεπτυγμένα κράτη. Αυτή η πρόοδος αποδίδεται στη διαδικασία της δημιουργικής καταστροφής, όπου νέες τεχνολογίες αντικαθιστούν παλαιότερες μεθόδους παραγωγής. Ωστόσο, η έκθεση τονίζει ότι η δημιουργία λύσεων δεν οδηγεί αυτόματα σε οικονομικά οφέλη. Απαιτείται η τεχνολογική διάχυση, δηλαδή η ουσιαστική υιοθέτηση των καινοτομιών από τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά. Η διαδικασία αυτή δεν θεωρείται αυτονόητη, καθώς αποτελεί τη γέφυρα μεταξύ της εφεύρεσης και της πρακτικής εφαρμογής της.
Η σύγκριση ιστορικών και σύγχρονων τεχνολογιών αναδεικνύει μια εντυπωσιακή συμπίεση του χρόνου υιοθέτησης. Ο τηλέγραφος και το αυτοκίνητο, εφευρέσεις του 19ου αιώνα, χρειάστηκαν περίπου τέσσερις δεκαετίες για να φτάσουν σε χώρες σε όλο τον κόσμο. Αντιθέτως, η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη (Generative AI), με παράδειγμα το ChatGPT, απέκτησε χρήστες σε σχεδόν κάθε κράτος μέσα σε λίγες ημέρες από την κυκλοφορία της. Αυτή η ταχύτητα αντικατοπτρίζει την ύπαρξη μιας έτοιμης παγκόσμιας ψηφιακής υποδομής, η οποία επιτρέπει την άμεση πρόσβαση σε νέες υπηρεσίες μέσω του διαδικτύου, καταργώντας τους παραδοσιακούς χρονικούς περιορισμούς.
Η σύγκλιση στην ένταση χρήσης των τεχνολογιών
Οι προηγμένες οικονομίες εμφανίζονται σταθερά ως οι πρώτοι χρήστες των νέων τεχνολογιών, διατηρώντας ιστορικά ένα προβάδισμα 20 έως 80 ετών. Η έκθεση του WIPO διαπιστώνει όμως ότι αυτό το ιστορικό πλεονέκτημα εξασθενεί με την πάροδο του χρόνου. Σχεδόν όλες οι νεότερες τεχνολογίες παρουσιάζουν σύγκλιση στους χρόνους υιοθέτησης μεταξύ αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων κρατών. Παράλληλα, εξετάζεται η ένταση χρήσης μετά την αρχική εισαγωγή. Ενώ τον 19ο και 20ό αιώνα το χάσμα έντασης διευρυνόταν, οι πρόσφατες ψηφιακές καινοτομίες, όπως το 3G και το 4G, δείχνουν μια σαφή τάση προς τη μείωση αυτών των διαφορών.
Η περιφερειακή ανάλυση αποκαλύπτει ότι η Ασία ξεχωρίζει, καθώς σε ορισμένες περιπτώσεις η χρήση τεχνολογίας υπερβαίνει τα επίπεδα των ανεπτυγμένων οικονομιών. Η Αφρική και η Λατινική Αμερική εμφανίζουν επίσης τάσεις σύγκλισης για τις σύγχρονες τεχνολογίες, παρά τα αρχικά κενά. Στην Αφρική, η υιοθέτηση ψηφιακών λύσεων λειτούργησε ως καταλύτης για τοπικές καινοτομίες, όπως οι υπηρεσίες κινητού χρήματος (π.χ. M-Pesa στην Κένυα). Στις αγροτικές περιοχές της ηπείρου, η συνδεσιμότητα κινητής τηλεφωνίας συνέβαλε στη μείωση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων, ιδιαίτερα σε περιοχές με πρόσβαση σε δίκτυα 2G και άνω.
Προκλήσεις υποδομών και ψηφιακό χάσμα στην Αφρική
Παρά τη θετική συνολική εικόνα, η ψηφιακή ανισότητα παραμένει πολυδιάστατη στις αναπτυσσόμενες οικονομίες. Τα εμπόδια περιλαμβάνουν την ποιότητα των υποδομών, τις διαφορές στον ψηφιακό γραμματισμό και το κόστος πρόσβασης. Η Αφρική αντιμετωπίζει ιδιαίτερη ευπάθεια στις υποδομές της, καθώς πάνω από το 99% της διεθνούς κίνησης δεδομένων διακινείται μέσω υποβρύχιων καλωδίων. Οι ζημιές σε αυτά τα καλώδια αποτελούν κύρια αιτία διακοπών σύνδεσης με σημαντικές οικονομικές απώλειες. Επιπλέον, το 2023, μόνο το 12% των Αφρικανών είχε πρόσβαση σε δίκτυα 5G, την στιγμή που το αντίστοιχο ποσοστό στην Ευρώπη έφτανε το 74%.
Οι διαφορετικοί κλάδοι παρουσιάζουν αποκλίνοντα πρότυπα υιοθέτησης ανάλογα με τα χαρακτηριστικά τους. Για τις γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες, απαιτούνται κατά μέσο όρο 16,5 έτη από την ανακάλυψη έως την τελική ρυθμιστική έγκριση. Στον τομέα της καθαρής ενέργειας, οι τεχνολογίες χρειάζονται συχνά δεκαετίες για να αποκτήσουν μερίδιο αγοράς 1%. Για παράδειγμα, η πυρηνική ενέργεια πέτυχε αυτό το ποσοστό σε 20 χρόνια στη Γαλλία, ενώ τα ηλιακά φωτοβολταϊκά χρειάστηκαν πάνω από μισό αιώνα. Αυτές οι καθυστερήσεις οφείλονται στην υψηλή ένταση κεφαλαίου και στις απαιτήσεις για νέες υποδομές και ρυθμιστικά πλαίσια.
Ρυθμιστικά πλαίσια και ταχύτητα διεθνών ροών γνώσης
Τα ρυθμιστικά πλαίσια επηρεάζουν καθοριστικά την ταχύτητα υιοθέτησης, όπως φαίνεται από την περίπτωση του γενετικά τροποποιημένου βαμβακιού. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η κάλυψη του 80% των εκτάσεων επιτεύχθηκε σε περίπου 10 έτη, ενώ η Νότια Αφρική χρειάστηκε μόλις πέντε χρόνια λόγω απλοποιημένων διαδικασιών έγκρισης. Ταυτόχρονα, η έκθεση καταγράφει ότι η ταχύτητα των διεθνών ροών γνώσης έχει διπλασιαστεί τα τελευταία 50 έτη. Ο χρόνος που απαιτείται για την πρώτη διεθνή αναφορά σε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας έχει μειωθεί κατά το ήμισυ, γεγονός που υποδηλώνει ότι τα γεωγραφικά εμπόδια έχουν σχεδόν εξαλειφθεί πλήρως.
Παρά την ταχύτερη διάχυση, η ηγεσία στην καινοτομία παραμένει συγκεντρωμένη στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Δυτική Ευρώπη και την Ιαπωνία. Αυτές οι οικονομίες κυριαρχούν τόσο ως πηγές όσο και ως αποδέκτες της τεχνολογικής γνώσης. Στον τομέα του Deep Tech, η μετατροπή των επιστημονικών ανακαλύψεων σε βιομηχανικές εφαρμογές απαιτεί περισσότερο χρόνο. Τα επιστημονικά άρθρα χρειάζονται κατά μέσο όρο δέκα έτη για να λάβουν την πρώτη αναφορά σε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Η Κίνα αναδεικνύεται ως ο πλέον δυναμικός παίκτης, αυξάνοντας σημαντικά τις αναφορές της σε επιστημονικές εργασίες των Ηνωμένων Πολιτειών από 2,5% σε 8,8%.
Η κυριαρχία των ηγετικών οικοσυστημάτων στην καινοτομία
Μόνο λίγες ηγετικές οικονομίες έχουν την ικανότητα να επαναχρησιμοποιούν γρήγορα τη γνώση από ξένες εφευρέσεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι τρεις φορές ταχύτερες στην αναπαραγωγή μιας ινδικής εφεύρεσης σε σχέση με την ίδια την Ινδία. Συγκεκριμένα, η Ινδία χρειάζεται 11 έτη για να βασιστεί σε μια εγχώρια καινοτομία, ενώ οι ΗΠΑ το επιτυγχάνουν σε μόλις τρία χρόνια. Επιπλέον, οι ΗΠΑ επαναχρησιμοποιούν το 70% των νέων τεχνολογιών κινεζικής προέλευσης εντός πέντε ετών, ενώ η Κίνα χρησιμοποιεί λιγότερο από το 5% των αντίστοιχων αμερικανικών τεχνολογιών στο ίδιο διάστημα.
Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες αντιμετωπίζουν δυσκολίες στο να επωφεληθούν από τις παγκόσμιες ροές γνώσης. Αν και παράγουν καινοτομίες, η συμμετοχή τους στις διεθνείς ανταλλαγές παραμένει περιθωριακή. Η τεχνική γνώση πίσω από αφρικανικές εφευρέσεις χρησιμοποιείται εκτενώς σε ανεπτυγμένες οικονομίες, με ποσοστά που φτάνουν το 100% στη Δυτική Ευρώπη και το 96% στις ΗΠΑ. Αντιθέτως, η Αφρική έχει περιορισμένη ικανότητα να απορροφήσει ξένη γνώση. Η έκθεση προσδιορίζει τέσσερις κρίσιμους παράγοντες για τη διάχυση: τα χαρακτηριστικά της τεχνολογίας, την ταχύτητα της πληροφορίας, την ικανότητα απορρόφησης και τις δημόσιες πολιτικές.
Παράγοντες που διαμορφώνουν το μέλλον της τεχνολογίας
Οι τεχνολογίες που χρησιμοποιούν υπάρχουσες υποδομές, όπως τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, διαδίδονται ταχύτερα από εκείνες που απαιτούν νέα δίκτυα, όπως τα ηλεκτρικά οχήματα. Η ικανότητα απορρόφησης, η οποία περιλαμβάνει την εκπαίδευση και τις δεξιότητες, ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των χρηστών. Η επιτυχία στην υιοθέτηση τεχνολογιών αιχμής εξαρτάται από τη δημιουργία θεσμικών πλαισίων που υποστηρίζουν την προσαρμογή και την καινοτομία. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής οφείλουν να εστιάσουν όχι μόνο στην ενθάρρυνση των εφευρέσεων, αλλά και στη διασφάλιση των συνθηκών που επιτρέπουν την ευρεία και ταχεία διάχυση των νέων λύσεων.
