Η αυξανόμενη εξάρτηση των σχολείων από αναπληρωτές, η γήρανση του προσωπικού στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και η μισθολογική υστέρηση συνθέτουν ένα πιεστικό σκηνικό για τη στελέχωση του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος. Νέα ανάλυση του ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ καταγράφει ότι οι αναπληρωτές καλύπτουν πλέον το 33,1% του διδακτικού προσωπικού στα νηπιαγωγεία και ποσοστά άνω του 20% στα δημοτικά, στα γυμνάσια και στην επαγγελματική εκπαίδευση.
Η μελέτη «Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού στη σύγχρονη Ελλάδα: κρίση, προκλήσεις, προοπτικές» παρουσιάστηκε σε εκδήλωση του ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ και της ΟΙΕΛΕ στη Θεσσαλονίκη. Συνδυάζει στοιχεία για τη στελέχωση, τις αποδοχές και την ελκυστικότητα πανεπιστημιακών τμημάτων με κλαδικά ευρήματα του ΙΝΕ/ΓΣΕΕ για τον ιδιωτικό τομέα και έρευνα της ΔΟΕ σε 3.021 εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης.
Οι αναπληρωτές καλύπτουν διαρκώς μεγαλύτερο μέρος των αναγκών
Το σχολικό έτος 2023-2024 εργάζονταν 185.668 εκπαιδευτικοί στην προσχολική, πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Η αύξηση του προσωπικού μεταξύ 2015 και 2024 προήλθε κυρίως από την ειδική αγωγή, με άνοδο 65%, και την προσχολική εκπαίδευση, με 49,4%, ενώ στα γενικά λύκεια η μεταβολή περιορίστηκε σε 1,8%.
Η σύνθεση της στελέχωσης μετακινήθηκε προς την προσωρινή απασχόληση. Στα γυμνάσια οι μόνιμοι εκπαιδευτικοί μειώθηκαν κατά 13% στη δεκαετία, ενώ οι αναπληρωτές αυξήθηκαν κατά 403,3%. Στα γενικά λύκεια οι αντίστοιχες μεταβολές ήταν -13,4% και +215,3%, στην επαγγελματική εκπαίδευση -12,6% και +202,1% και στα δημοτικά -6% και +178,6%.
Η ηλικιακή εικόνα εντείνει τις πιέσεις. Οι εκπαιδευτικοί κάτω των 30 ετών αποτελούν μόλις το 1,4% στην κατώτερη και το 1,6% στην ανώτερη δευτεροβάθμια, ενώ οι εκπαιδευτικοί ηλικίας 50 ετών και άνω φτάνουν το 57,8% και το 58,3% αντίστοιχα. Για κάθε εκπαιδευτικό κάτω των 30 αντιστοιχούν περίπου 41 εκπαιδευτικοί άνω των 50 στην κατώτερη και 36 στην ανώτερη δευτεροβάθμια.
Η μισθολογική απόσταση από την ΕΕ και τον ΟΟΣΑ
Η μισθολογική απόσταση ξεκινά από την είσοδο στο επάγγελμα. Ο αρχικός θεσμοθετημένος μισθός στην Ελλάδα ανέρχεται σε 23.363 δολάρια σε όρους αγοραστικής δύναμης, έναντι 43.526 δολαρίων στην ΕΕ-25 και 44.465 στον ΟΟΣΑ, τοποθετώντας τη χώρα στην 38η θέση μεταξύ 38 χωρών. Μετά από 15 έτη υπηρεσίας φτάνει τα 30.627 δολάρια, έναντι 57.317 στην ΕΕ-25 και 59.673 στον ΟΟΣΑ.
Η πραγματική αξία του αρχικού μισθού μειώθηκε κατά 6,2% την περίοδο 2015-2024 και εκείνη του μισθού μετά από 15 χρόνια κατά 8,4%. Στις χώρες του ΟΟΣΑ με διαθέσιμα στοιχεία, οι αντίστοιχοι μισθοί αυξήθηκαν σε πραγματικούς όρους κατά μέσο όρο 14,9% και 8,8%.
Στον ιδιωτικό κλάδο της Εκπαίδευσης, τα στοιχεία του ΙΝΕ/ΓΣΕΕ δείχνουν ότι το 31,8% εργάζεται στον ελεύθερο χρόνο, έναντι 15,9% στο σύνολο του ιδιωτικού τομέα. Από όσους απασχολούνται επιπλέον ώρες, το 63,5% δηλώνει ότι εργάζεται χωρίς αμοιβή, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στο σύνολο του ιδιωτικού τομέα φτάνει το 34,5%. Στην έρευνα της ΔΟΕ, ο δείκτης εργασιακής εξουθένωσης διαμορφώθηκε σε 51,47/100 και το 85% ανέφερε υπερβολικό φόρτο εργασίας.
Οι εργαζόμενοι στην ιδιωτική Εκπαίδευση εμφανίζουν ταυτόχρονα υψηλή αντιστοίχιση προσόντων και εργασίας. Το 87,5% χαρακτηρίζει το αντικείμενο σπουδών ή τα προσόντα του πολύ ή πάρα πολύ σχετικά με την τρέχουσα θέση, ενώ το 98,3% δηλώνει ότι ανταποκρίνεται σε μεγάλο ή πολύ μεγάλο βαθμό στα καθήκοντά του. Ωστόσο, το 34,8% θεωρεί πολύ ή αρκετά πιθανό αρκετές επαγγελματικές δεξιότητές του να καταστούν παρωχημένες μέσα στην επόμενη πενταετία λόγω οικονομικών ή τεχνολογικών εξελίξεων.
Οι σπουδές δίνουν πρώιμα σήματα για τη μελλοντική στελέχωση
Η ελκυστικότητα των τμημάτων που τροφοδοτούν βασικούς κλάδους του επαγγέλματος παρουσιάζει αποκλίνουσες τάσεις. Στα παιδαγωγικά, το μερίδιο στις πρώτες προτιμήσεις υποχώρησε από 9,2% το 2021 σε 8,2% το 2026, αλλά οι προσφερόμενες θέσεις της γενικής σειράς των ημερήσιων ΓΕΛ καλύφθηκαν πλήρως. Στα τμήματα που οδηγούν στον κλάδο ΠΕ02-Φιλολόγων η κάλυψη περιορίστηκε στο 65,1%, αφήνοντας 1.243 κενές θέσεις, ενώ στα Μαθηματικά έφτασε μόλις το 44,5%, με 585 κενές θέσεις.
Η μελέτη προτείνει πολυετή προγραμματισμό για την ηλικιακή ανανέωση, σταδιακή μείωση της εξάρτησης από προσωρινές μορφές στελέχωσης όπου καλύπτονται πάγιες ανάγκες, βελτίωση των αμοιβών και των συνθηκών εργασίας και σταθερό πλαίσιο επαγγελματικής ανάπτυξης. Ζητά επίσης συστηματική παρακολούθηση των προτιμήσεων, των βάσεων και της κάλυψης των πανεπιστημιακών θέσεων ως πρώιμων ενδείξεων για τη μελλοντική ανανέωση του εκπαιδευτικού προσωπικού.
