Οι χώρες της ΕΕ δεν εφαρμόζουν ομοιόμορφα τις εμπορικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας, γεγονός που περιορίζει τον συνολικό αντίκτυπό τους. Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγει νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ). Οι ασάφειες στο νομικό πλαίσιο που διέπει τις κυρώσεις και οι ασυνέπειες στην επιβολή τους από τις εθνικές αρχές περιορίζουν την αποτελεσματικότητά τους. Επίσης, τα κράτη μέλη δεν χρησιμοποιούν στον ίδιο βαθμό τα συστήματα ανταλλαγής πληροφοριών, η δε Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν παρακολουθεί όσο πρέπει τον τρόπο εφαρμογής των κυρώσεων, ούτε τι αποφέρει η επιβολή τους. Τέσσερα χρόνια μετά την κήρυξη της ολομέτωπης εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, οι αδυναμίες αυτές αποτελούν πρόσκομμα στην ομοιόμορφη και αποτελεσματική εφαρμογή των εμπορικών κυρώσεων και δημιουργούν κινδύνους καταστρατήγησης.
Οι εμπορικές κυρώσεις αποτελούν μέρος της εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας της ΕΕ. Ωστόσο, καθώς οι εθνικές τελωνειακές αρχές βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της εφαρμογής τους, η ΕΕ επαφίεται πρωτίστως στα δικά τους συστήματα για να επιτύχει συγκεκριμένους στόχους εξωτερικής πολιτικής. Από τον Φεβρουάριο του 2022, η ΕΕ έχει επιβάλει σταδιακά 21 δέσμες κυρώσεων στη Ρωσία, προκειμένου να αποδυναμώσει την πολεμική προσπάθεια της χώρας περιορίζοντας το εμπόριο στρατηγικών αγαθών. Οι κυρώσεις αυτές, σε συνδυασμό με τα μέτρα που αποσκοπούν στην παρεμπόδιση των ενωσιακών προϊόντων να φθάσουν στη Ρωσία μέσω τρίτων χωρών, είναι τα πλέον εκτεταμένα περιοριστικά μέτρα στα οποία έχει ποτέ συμφωνήσει η ΕΕ.
«Οι εμπορικές κυρώσεις της ΕΕ θα αποφέρουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα, μόνο αν όλα τα κράτη μέλη τις εφαρμόσουν ομοιόμορφα και συντονισμένα», δήλωσε ο Mihails Kozlovs, Μέλος του ΕΕΣ και επικεφαλής του ελέγχου. «Η Επιτροπή έχει καταβάλει επίπονες προσπάθειες για να καθιερώσει το αναγκαίο πλαίσιο και να συντονίσει την εφαρμογή του, ωστόσο οι ασαφείς κανόνες και οι αδυναμίες στην επιβολή περιορίζουν τον αντίκτυπο των κυρώσεων και διευκολύνουν την καταστρατήγησή τους.»
Οι κυρώσεις και τα μέτρα κατά της καταστρατήγησής τους μείωσαν σημαντικά το εμπόριο της ΕΕ με τη Ρωσία και περιόρισαν τις άμεσες εξαγωγές κρίσιμων αγαθών στρατιωτικού χαρακτήρα. Από το 2022, οι εμπορικές συναλλαγές ΕΕ-Ρωσίας έχουν σημειώσει κατακόρυφη πτώση –αν και δεν έχει εξαλειφθεί εντελώς κάθε εμπορική δραστηριότητα– με συνέπεια η ΕΕ, από πρώτος σε μέγεθος εμπορικός εταίρος της Ρωσίας, να βρεθεί στην τρίτη θέση. Το 2025, η ΕΕ αντιπροσώπευε το 10 % του εμπορίου αγαθών της Ρωσίας, η αξία του οποίου ανερχόταν σε 58 δισεκατομμύρια ευρώ, έναντι 253 δισεκατομμυρίων ευρώ το 2021, πτώση δηλαδή μεγαλύτερη από τρία τέταρτα. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που έγιναν τον Ιούλιο του 2026, ο οικονομικός αντίκτυπος των περιορισμών και των απαγορεύσεων στις εξαγωγές αγαθών και τεχνολογίας ανερχόταν σε 49 δισεκατομμύρια ευρώ ή στο 56 % των προ του 2022 εξαγωγών της ΕΕ προς τη Ρωσία. Οι επιπτώσεις στις εισαγωγές υπολογίστηκαν σε περίπου 110 δισεκατομμύρια ευρώ ή στο 75 % των προ του πολέμου εισαγωγών από τη χώρα. Συνολικά, οι κυρώσεις της ΕΕ κατάφεραν σε μεγάλο βαθμό να βάλουν φρένο στις άμεσες εξαγωγές αγαθών που χρειάζεται περισσότερο ο ρωσικός στρατός, συμπεριλαμβανομένων των αγαθών υψηλής προτεραιότητας και των οικονομικώς κρίσιμων αγαθών. Ωστόσο, η παράκαμψή τους μέσω τρίτων χωρών εξακολουθεί να είναι πρόβλημα, παρά τα διάφορα μέτρα αποσόβησης της καταστρατήγησης.
Το ΕΕΣ επικρίνει την ασάφεια των διατάξεων της σχετικής νομοθεσίας της ΕΕ, οι οποίες θεωρεί ότι δημιουργούν επιχειρησιακές δυσκολίες στις τελωνειακές αρχές. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που η τελωνειακή νομοθεσία και οι κανόνες για τις κυρώσεις χρησιμοποιούν διαφορετική ορολογία, γεγονός που δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο την εφαρμογή τους στην πράξη. Επιπλέον, μερικές φορές, ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνονται τα μέτρα που προβλέπουν οι κυρώσεις είναι ασαφής, αφήνοντας ανοιχτή τη δυνατότητα διαφορετικών ερμηνειών από τα κράτη μέλη ως προς τις εξαιρέσεις. Δημιουργούνται έτσι ευκαιρίες για αναζήτηση ευνοϊκότερης δικαιοδοσίας (forum shopping), γεγονός που σημαίνει ότι οι επιχειρήσεις μπορούν εσκεμμένα να επιλέξουν κράτη μέλη που εφαρμόζουν λιγότερο αυστηρούς ελέγχους. Με αυτό τον τρόπο ανοίγει ο δρόμος της καταστρατήγησης. Το ΕΕΣ επισημαίνει ότι μια ευέλικτη προσέγγιση όσον αφορά τον σχεδιασμό των κυρώσεων μπορεί μεν να διευκολύνει την επίτευξη συμφωνίας μεταξύ των κρατών μελών, το τίμημα όμως είναι σαφές: ανομοιόμορφη εφαρμογή και επίταση του κινδύνου εκμετάλλευσης των κενών που δημιουργούνται μεταξύ χωρών.
Η Επιτροπή έχει καθιερώσει εκτεταμένους μηχανισμούς όχι μόνο για τον συντονισμό των εμπορικών κυρώσεων μεταξύ κρατών μελών και τρίτων χωρών, αλλά και για την παροχή σχετικής καθοδήγησης και την παρακολούθηση της εφαρμογής τους. Βέβαια, η καθοδήγηση αυτή δεν είναι νομικά δεσμευτική, αφήνοντας περιθώριο για αποκλίσεις των εθνικών πρακτικών και πιθανή μη συμμόρφωση. Επιπλέον, η Επιτροπή δεν έχει ορίσει κριτήρια για την αξιολόγηση της συνολικής αποτελεσματικότητας των κυρώσεων. Συνεπώς, είναι δύσκολο να αξιολογηθεί αν αυτές επιτυγχάνουν τους στόχους τους και αν χρειάζονται πρόσθετες.
