Σήμερα, 8 Αυγούστου 2025, τίθενται σε πλήρη εφαρμογή, σε όλα τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι βασικές διατάξεις του Ευρωπαϊκού Κανονισμού για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης (European Media Freedom Act – EMFA), που αποσκοπεί στην καλύτερη προστασία των δημοσιογράφων, των πηγών τους και της ελευθερίας του Τύπου στην ψηφιακή εποχή. Ο κανονισμός εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο τον Φεβρουάριο του 2024 και άρχισε να εφαρμόζεται σταδιακά από τον Μάιο του ίδιου έτους, με τις κύριες διατάξεις του να τίθενται πλέον σε ισχύ.
Η αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και πρόεδρος της ομάδας εργασίας για την εφαρμογή του EMFA, Sabine Verheyen, χαρακτήρισε την ημερομηνία ως σημαντικό ορόσημο για την ελευθερία του Τύπου στην ΕΕ, επισημαίνοντας ότι η αξία του κανονισμού θα αποδειχθεί μόνο μέσα από την πρακτική εφαρμογή του. Υπογράμμισε ότι το πραγματικό έργο ξεκινά τώρα, με στόχο να διασφαλιστεί ότι κάθε κράτος-μέλος θα εφαρμόσει τον κανονισμό πλήρως και πιστά, σημειώνοντας πως η ελευθερία των μέσων δεν είναι διαπραγματεύσιμη και αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της δημοκρατίας.
Η πρόεδρος της Επιτροπής Πολιτισμού και Παιδείας, Nela Riehl, δήλωσε ότι με τον κανονισμό αυτό η Ευρώπη έθεσε σημείο αναφοράς για την προστασία της ελευθερίας του Τύπου και της δημοσιογραφικής εργασίας, τονίζοντας ότι η σημασία του θα είναι πραγματική μόνο εάν τηρηθεί στην πράξη. Εξέφρασε ανησυχία για την υποχώρηση της ελευθερίας του Τύπου σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης και κάλεσε όλα τα κράτη-μέλη να τον εφαρμόσουν με συνέπεια.
Ο κανονισμός θεσπίζει ενιαίο πλαίσιο κανόνων που δεσμεύει όλα τα κράτη-μέλη για την προστασία του πλουραλισμού και της ανεξαρτησίας των μέσων ενημέρωσης, δημόσιων και ιδιωτικών, με στόχο να μπορούν να λειτουργούν ευκολότερα διασυνοριακά στην εσωτερική αγορά χωρίς αδικαιολόγητες πιέσεις και λαμβάνοντας υπόψη τον ψηφιακό μετασχηματισμό. Περιλαμβάνει την προστασία της συντακτικής ανεξαρτησίας, την προστασία των δημοσιογραφικών πηγών, συμπεριλαμβανομένης της αποτροπής χρήσης λογισμικού κατασκοπείας, και τη διασφάλιση της ανεξάρτητης λειτουργίας των δημόσιων μέσων.
Ενισχύει τη διαφάνεια στην ιδιοκτησία των μέσων ενημέρωσης και την προστασία από αδικαιολόγητη αφαίρεση περιεχομένου ανεξάρτητων μέσων από πολύ μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες. Εισάγει δικαίωμα εξατομίκευσης της προσφοράς περιεχομένου σε συσκευές και διεπαφές, διασφαλίζει τη διαφάνεια στην κρατική διαφήμιση προς παρόχους υπηρεσιών μέσων και διαδικτυακές πλατφόρμες, καθιερώνει υποχρέωση των κρατών-μελών να αξιολογούν τον αντίκτυπο σημαντικών συγκεντρώσεων στην αγορά ως προς τον πλουραλισμό και την ανεξαρτησία της σύνταξης, και ενισχύει τη διαφάνεια στη μέτρηση κοινού για παρόχους μέσων και διαφημιστές.
Για τους δημοσιογράφους και άλλους επαγγελματίες του κλάδου, το EMFA προβλέπει ότι οι συντακτικές αποφάσεις θα προστατεύονται καλύτερα από αδικαιολόγητες παρεμβάσεις και ότι, στην περίπτωση των δημόσιων μέσων, θα υπάρχει διασφάλιση πως ο οργανισμός-εργοδότης τους διαθέτει επαρκή, βιώσιμη και προβλέψιμη χρηματοδότηση για τη μελλοντική λειτουργία του, σύμφωνα με την αποστολή δημόσιας υπηρεσίας. Ο κανονισμός θεσπίζει επίσης ισχυρές διασφαλίσεις για την εμπιστευτικότητα των πηγών και των επικοινωνιών, περιλαμβανομένων περιπτώσεων χρήσης λογισμικού παρακολούθησης εις βάρος μέσων, δημοσιογράφων και όσων διατηρούν τακτικές ή επαγγελματικές σχέσεις μαζί τους.
Από τον Φεβρουάριο ξεκίνησε και η λειτουργία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για τις Υπηρεσίες Μέσων (European Board for Media Services), ενός νέου ανεξάρτητου οργάνου που θα απαρτίζεται από εκπροσώπους των εθνικών αρχών μέσων ή αντίστοιχων φορέων και θα υποστηρίζεται από γραμματεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Το Συμβούλιο θα έχει ως αποστολή την προώθηση της αποτελεσματικής και συνεπούς εφαρμογής του πλαισίου της ΕΕ για τα μέσα ενημέρωσης και θα αντικαταστήσει την Ομάδα Ευρωπαίων Ρυθμιστών για τις Υπηρεσίες Οπτικοακουστικών Μέσων (ERGA), που είχε συσταθεί βάσει της Οδηγίας για τις Υπηρεσίες Οπτικοακουστικών Μέσων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση συνοδεύει την εφαρμογή του κανονισμού με παράλληλες δράσεις και χρηματοδοτήσεις, όπως η ενίσχυση συμβουλίων Τύπου και ΜΜΕ (€0,9 εκατ.), η λειτουργία Συστήματος Παρακολούθησης Ιδιοκτησίας ΜΜΕ για τη δημιουργία βάσης δεδομένων ανά χώρα (€0,5 εκατ.), επιχορηγήσεις για την καινοτομία τοπικών και περιφερειακών μέσων (€2 εκατ.), μηχανισμός ταχείας αντίδρασης για την προστασία δημοσιογράφων που βρίσκονται υπό απειλή (€3,1 εκατ.), εργαλείο παρακολούθησης πλουραλισμού των μέσων (€1,1 εκατ.), επαναχορηγήσεις ύψους €5 εκατ. για μέσα ειδικού δημοκρατικού ενδιαφέροντος μέσω των Journalism Partnerships του Creative Europe, η λειτουργία κόμβου ελευθερίας των μέσων για τη στήριξη ανεξάρτητων ρωσικών και λευκορωσικών μέσων στην ΕΕ (€2,9 εκατ.) και η διοργάνωση του Ευρωπαϊκού Φεστιβάλ Δημοσιογραφίας και Παιδείας στα Μέσα (€0,8 εκατ.).
Ελευθερία του Τύπου: Στην 89η θέση η Ελλάδα
Η Ελλάδα βρίσκεται στην 89η θέση παγκοσμίως όσον αφορά την ελευθερία του Τύπου για το 2025, σύμφωνα με την πρόσφατη έρευνα των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα (RSF), υποχωρώντας μία θέση σε σχέση με το 2024, όταν βρισκόταν στην 88η. Η επίδοση αυτή την κατατάσσει τελευταία μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθιστώντας την ουραγό στην Ευρώπη σε αυτόν τον δείκτη. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Ελλάδα βρίσκεται σε χαμηλότερη θέση από χώρες όπως η Ουγγαρία (68η), η Κύπρος (77η) και η Βοσνία (86η). Ακόμη και η Αλβανία, που δεν είναι μέλος της ΕΕ, βρίσκεται ψηλότερα, στην 80ή θέση.
Η Ελλάδα βρίσκεται οριακά στην κατηγορία των χωρών με «προβληματική» ελευθερία του Τύπου, καθώς η αμέσως επόμενη βαθμίδα, αυτή της «δύσκολης» κατάστασης, ξεκινά από την 91η θέση και περιλαμβάνει χώρες όπως η Γουατεμάλα, η Κολομβία και το Ισραήλ. Η πτωτική πορεία της χώρας στην κατάταξη των RSF, σύμφωνα με την ίδια έρευνα, συνδέεται με γεγονότα των τελευταίων ετών που έχουν επιβαρύνει το δημοσιογραφικό περιβάλλον, μεταξύ των οποίων οι παρακολουθήσεις και υποκλοπές δημοσιογράφων –συχνά μέσω λογισμικού κατασκοπείας– καθώς και η δολοφονία του Γιώργου Καραϊβάζ.
Η σύγκριση με χώρες εκτός Ευρώπης δείχνει επίσης δυσμενή εικόνα, καθώς η Ελλάδα κατατάσσεται χαμηλότερα από το Κατάρ (79η), την Αργεντινή (87η) και τη Μαλαισία (88η). Η έρευνα καταγράφει επίσης περιστατικά απειλών, εκφοβισμού και βίας κατά δημοσιογράφων, τόσο σε λεκτικό όσο και σε σωματικό επίπεδο, που δημιουργούν κλίμα φόβου και αυτολογοκρισίας.
Σημαντικό πρόβλημα αποτελεί η χρήση καταχρηστικών αγωγών SLAPP, οι οποίες στοχεύουν στην παρεμπόδιση ή αποθάρρυνση της κριτικής δημοσιογραφίας. Παράλληλα, η οικονομική επισφάλεια που αντιμετωπίζουν πολλοί δημοσιογράφοι λόγω χαμηλών αμοιβών, καθώς και η άνιση κατανομή κρατικής διαφήμισης υπέρ συγκεκριμένων μέσων, περιορίζουν τον πλουραλισμό. Η έλλειψη ουσιαστικής πρόσβασης σε δημόσια έγγραφα και πληροφορίες, παρά το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο, με καθυστερήσεις ή αρνήσεις, δυσχεραίνει τη δημοσιογραφική έρευνα και την άσκηση λογοδοσίας.
Όπως αναφέρεται, η κρίση αξιοπιστίας των μέσων ενημέρωσης και η έντονη κοινωνική και πολιτική πόλωση υπονομεύουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στον Τύπο. Επιπλέον, η καθυστέρηση στην υιοθέτηση ευρωπαϊκών προτύπων, όπως τα μέτρα για την αντιμετώπιση των αγωγών SLAPP, αφήνει κενά στην προστασία της ελευθερίας του Τύπου.
