Η Ελλάδα έχει διευρύνει την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, όμως η μετάβαση από τη μαζική φοίτηση σε ένα σύστημα που παράγει δεξιότητες, έρευνα και παραγωγικότητα παραμένει ανοιχτή. Μελέτη της Eurobank Research και η ευρωπαϊκή έκθεση «Investing in Education 2026» συνδέουν το σχολείο, τους εκπαιδευτικούς, τα πανεπιστήμια και την παραγωγική βάση σε μια ενιαία αναπτυξιακή αλυσίδα.
Η συζήτηση αποκτά μεγαλύτερο βάρος σε μια περίοδο κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλει τις απαιτήσεις για γνώσεις και επανεκπαίδευση, ενώ η δημογραφική γήρανση πιέζει τον αριθμό των μελλοντικών φοιτητών. Η ποσότητα προσφέρει μια αφετηρία, αλλά οι δύο εκθέσεις μεταφέρουν το κέντρο βάρους στην ποιότητα της διδασκαλίας, στις συνθήκες εργασίας του ανθρώπινου δυναμικού και στη δυνατότητα των ιδρυμάτων να μετατρέπουν τη γνώση σε οικονομική και κοινωνική αξία.
Πρόσβαση χωρίς αυτόματη αναβάθμιση
Η Ελλάδα διαθέτει το υψηλότερο μέσο ποσοστό συμμετοχής των 20χρονων στην τριτοβάθμια εκπαίδευση στην ΕΕ-27. Για την περίοδο 2013-2024, το ποσοστό ανήλθε σε 55,7%, έναντι 33,1% κατά μέσο όρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Μεταξύ 2001 και 2023, περισσότερες από 75.000 νέες και νέοι εισέρχονταν κάθε χρόνο στα ιδρύματα πανεπιστημιακού και τεχνολογικού τομέα, ενώ οι ενεργοί προπτυχιακοί φοιτητές κανονικών εξαμήνων έφθασαν τους 296.800 το 2023.
Η ζήτηση για περισσότερα ακαδημαϊκά προσόντα αποτυπώνεται ακόμη εντονότερα στις μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές. Οι μεταπτυχιακοί φοιτητές υπερ-οκταπλασιάστηκαν, σε 106.800 το 2023 από 12.700 το 2001, και οι υποψήφιοι διδάκτορες σχεδόν τριπλασιάστηκαν, σε 33.700 από 11.700. Οι γυναίκες αποτελούσαν την πλειονότητα των πρωτοετών και το 58% των μεταπτυχιακών φοιτητών, ενώ στις διδακτορικές σπουδές η συμμετοχή τους έφθασε το 48,4% το 2023.
Η διεύρυνση αυτή συνοδεύτηκε από προβλήματα που η αύξηση των εγγραφών από μόνη της αφήνει άλυτα. Οι φοιτητές πέραν των κανονικών εξαμήνων στο σύνολο πανεπιστημιακού και τεχνολογικού τομέα έφθασαν τους 447.100 το 2023, τριπλάσιοι σε σχέση με το 2001. Την ίδια περίοδο, οι απόφοιτοι της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αυξήθηκαν κατά 56,1%, σε 57.300 το 2023.
Η Eurobank Research συνδέει αυτή τη μεγάλη παραγωγή πτυχίων με το ερώτημα της ποιότητας, ιδιαίτερα υπό το φως παλαιότερων στοιχείων PIAAC του ΟΟΣΑ, με δεδομένα έως το 2015, όπου το 19% των αποφοίτων πανεπιστημίου αξιολογήθηκε ως λειτουργικά αναλφάβητο. Το εύρημα αφορά συγκεκριμένη έρευνα και περίοδο, ωστόσο αναδεικνύει το ουσιαστικό ερώτημα: ποια εφόδια μεταφέρει τελικά η εκπαιδευτική διαδρομή στην εργασία, στην έρευνα και στην παραγωγική οικονομία.
Η απόσταση από τις ανάγκες της οικονομίας
Η αναντιστοιχία σπουδών και αγοράς εργασίας αποτελεί το πιο άμεσο τεστ για το περιεχόμενο ενός πτυχίου. Η Ελλάδα είχε το 2017 την τρίτη και το 2024 τη δεύτερη χαμηλότερη επίδοση μεταξύ 31 χωρών στον βαθμό αντιστοίχισης δεξιοτήτων με την αγορά εργασίας, με βάση τα στοιχεία του CEDEFOP. Παράλληλα, την περίοδο 2008-2025 κατέγραψε το τέταρτο υψηλότερο ποσοστό υπερ-ειδίκευσης στην ΕΕ-27 και το δεύτερο υψηλότερο το 2025. Ο δείκτης αφορά πτυχιούχους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης οι οποίοι εργάζονται σε επαγγέλματα χαμηλής ή μεσαίας ειδίκευσης.
Η εικόνα αυτή επιδέχεται δύο αναγνώσεις, που συνυπάρχουν. Από τη μία πλευρά, τα προγράμματα σπουδών και οι τρόποι διδασκαλίας χρειάζονται προσαρμογή σε μια οικονομία όπου η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει τη ζήτηση για ψηφιακές, αναλυτικές και οριζόντιες δεξιότητες. Από την άλλη, η παραγωγική βάση χρειάζεται περισσότερες θέσεις υψηλής ειδίκευσης για να αξιοποιήσει το ανθρώπινο κεφάλαιο που ήδη παράγει.
Οι επιλογές των νεότερων φοιτητών μετακινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Μεταξύ 2001 και 2023 υποχώρησε το μερίδιο των πρωτοετών στα πεδία των τεχνών και ανθρωπιστικών επιστημών, ενώ ενισχύθηκαν οι επιλογές στην υγεία και ευημερία, στις τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών και στη μηχανική, μεταποίηση και κατασκευές. Παρ’ όλα αυτά, οι τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών παρέμεναν χαμηλά στη σχετική κατάταξη των πεδίων με τους περισσότερους πρωτοετείς, στοιχείο που διατηρεί το ερώτημα για την κλίμακα και την ποιότητα της προσφοράς.
Η ποιότητα του πανεπιστημίου συνδέεται και με τους ανθρώπους που διδάσκουν. Ενώ οι τίτλοι και οι φοιτητές αυξήθηκαν, το διδακτικό προσωπικό της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μειώθηκε κατά 12,5% μεταξύ 2001 και 2023, έπειτα από μείωση 40% την περίοδο 2009-2014. Η εκτίμηση της Eurobank Research ότι αύξηση κατά 1% του λόγου καθηγητών προς φοιτητές συνδέεται μακροχρόνια με άνοδο του ΑΕΠ ανά απασχολούμενο κατά 0,11% έως 0,38% δίνει οικονομική διάσταση σε μια συνθήκη που συχνά αντιμετωπίζεται μόνο ως οργανωτικό ζήτημα.
Η επένδυση αρχίζει από τον εκπαιδευτικό
Η ευρωπαϊκή έκθεση μεταφέρει την ίδια συζήτηση στις πρώτες βαθμίδες του συστήματος. Το 2024, η δημόσια δαπάνη για την εκπαίδευση στην ΕΕ αντιστοιχούσε στο 4,8% του ΑΕΠ και στο 9,7% της συνολικής δημόσιας δαπάνης, ποσοστό χαμηλότερο κατά 0,3 ποσοστιαίες μονάδες από το 2019. Η εκπαίδευση απορροφά την πέμπτη μεγαλύτερη κατηγορία δημόσιων δαπανών στην Ευρώπη, πίσω από την κοινωνική προστασία, την υγεία, τις οικονομικές υποθέσεις και τις γενικές δημόσιες υπηρεσίες.
Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της δαπάνης αφορά το προσωπικό. Σε όλες τις βαθμίδες, το 63% της δημόσιας εκπαιδευτικής δαπάνης στην ΕΕ κατευθύνθηκε το 2024 στις αμοιβές εργαζομένων. Στην προσχολική και πρωτοβάθμια εκπαίδευση το μερίδιο ήταν 66%, ενώ στη δευτεροβάθμια έφθασε το 72%. Τα δεδομένα εξηγούν γιατί η προσέλκυση και η διατήρηση εκπαιδευτικών βρίσκονται στον πυρήνα της εκπαιδευτικής πολιτικής και δεν περιορίζονται σε μια μισθολογική διαπραγμάτευση.
Στην ΕΕ, οι αρχικές θεσμοθετημένες αποδοχές των εκπαιδευτικών κατώτερης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αντιστοιχούν κατά μέσο όρο στο 58% των αποδοχών εργαζομένων ηλικίας 25-64 ετών με αντίστοιχο μορφωτικό επίπεδο. Στην κορυφή της κλίμακας φθάνουν στο 89%. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις έξι εκπαιδευτικές δικαιοδοσίες όπου οι θεσμοθετημένες αποδοχές στην κορυφή της κλίμακας υπερβαίνουν τις μέσες αποδοχές εργαζομένων αντίστοιχης εκπαίδευσης, όμως η διαδρομή προς αυτό το επίπεδο διαρκεί τουλάχιστον 35 χρόνια και, στην ελληνική περίπτωση, 36 χρόνια.
Η αμοιβή αποτελεί μόνο μέρος της εξίσωσης. Το 76,5% των εκπαιδευτικών στην ΕΕ δήλωσε το 2024 ότι θα επέλεγε ξανά το επάγγελμα, από 79,2% το 2018. Οι γυναίκες είχαν πιθανότητα υψηλότερη κατά 12 ποσοστιαίες μονάδες να δώσουν αυτή την απάντηση, ενώ η προθυμία υποχωρούσε έως και κατά 12 μονάδες στους εκπαιδευτικούς με πάνω από 20 χρόνια υπηρεσίας σε σχέση με τους νεοεισερχόμενους. Η ικανοποίηση από τις αποδοχές συνδέεται με πιθανότητα υψηλότερη κατά περίπου επτά μονάδες να επέλεγε κάποιος ξανά τη διδασκαλία, οι θετικές αντιλήψεις για το εργασιακό περιβάλλον και την κοινωνική αξία του επαγγέλματος κατά τρεις έως τέσσερις μονάδες, ενώ το εργασιακό στρες λειτουργεί προς την αντίθετη κατεύθυνση κατά περίπου πέντε μονάδες.
Το συμπέρασμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έχει ιδιαίτερη σημασία για κάθε σχέδιο αναβάθμισης της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Οι ανταγωνιστικές αποδοχές βοηθούν στην προσέλκυση και την παραμονή προσωπικού, όμως η αποτελεσματικότητά τους περιορίζεται όταν απουσιάζουν υποστηρικτικό σχολικό περιβάλλον, διαχειρίσιμος φόρτος εργασίας, επαγγελματική αναγνώριση και ουσιαστική δυνατότητα συμμετοχής στις εκπαιδευτικές αποφάσεις. Η βάση των δεξιοτήτων που εισέρχονται στο πανεπιστήμιο διαμορφώνεται νωρίτερα, μέσα από το ανθρώπινο δυναμικό των σχολείων.
Πανεπιστήμια, έρευνα και παραγωγικότητα
Η Eurobank Research αποδίδει στα πανεπιστήμια τέσσερα κανάλια επίδρασης στην ανάπτυξη: την παροχή καταρτισμένου ανθρώπινου δυναμικού, την παραγωγή και διάχυση καινοτομίας, τη στελέχωση θεσμών από αποφοίτους και την άμεση τόνωση της ζήτησης από τις δαπάνες ιδρυμάτων, φοιτητών και διδακτικού προσωπικού. Οι βραχυχρόνιες επιδράσεις από δαπάνες και κατανάλωση κινούνται, στη διεθνή βιβλιογραφία που συνοψίζει η μελέτη, στην περιοχή του 1% έως 3% του ΑΕΠ ή της περιφερειακής οικονομικής δραστηριότητας. Το μεγαλύτερο αναπτυξιακό αποτύπωμα προκύπτει μακροχρόνια από το ανθρώπινο κεφάλαιο, την έρευνα και τη διάχυση γνώσης.
Υπάρχει ήδη μια βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί αυτή η προοπτική. Την περίοδο 2000-2021, οι επιστημονικές δημοσιεύσεις των πανεπιστημιακών και τεχνολογικών ιδρυμάτων υπερ-τετραπλασιάστηκαν και, μετά το 2013, οι δημοσιεύσεις με διεθνή συνεργασία υπερέβησαν σε αριθμό τις αντίστοιχες με ελληνική συνεργασία. Οι αναφορές αυξήθηκαν κατά 10,4 φορές και το ποσοστό των δημοσιεύσεων που λαμβάνουν αναφορές ενισχύθηκε κατά 22,3 ποσοστιαίες μονάδες. Παρά τη βελτίωση, οι δαπάνες R&D της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ως ποσοστό του ΑΕΠ παραμένουν χαμηλότερες από τον μέσο όρο της ΕΕ-27, με την απόσταση να μειώνεται. Πάνω από το 80% αυτών των δαπανών πραγματοποιείται από πανεπιστήμια και περισσότερο από το 90% αφορά τρέχουσες δαπάνες, κυρίως κόστος εργασίας.
Η άσκηση της μελέτης εκτιμά ότι, αν η Ελλάδα προσεγγίσει ποιοτικά χώρες με τα πιο ανεπτυγμένα συστήματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και επιστημονικής έρευνας, η μακροχρόνια αύξηση του ΑΕΠ μπορεί να φθάσει το 10,8%-12,7%. Με τα στοιχεία του 2025, η εκτίμηση αντιστοιχεί σε σωρευτική αύξηση του ΑΕΠ ανά απασχολούμενο από 6.200 έως 7.300 ευρώ. Πρόκειται για δυνητική σωρευτική μεταβολή, όχι για ετήσια πρόβλεψη, και η μελέτη τοποθετεί τον χρόνο επίτευξης της μισής προσαρμογής στα τρία έως πέντε έτη.
Η ίδια λογική εξηγεί γιατί η διεθνοποίηση προϋποθέτει ποιότητα αντί να λειτουργεί ως αυτόνομος στόχος. Το 2023, 37.658 Έλληνες σπούδαζαν στο εξωτερικό, περισσότεροι από το 2008, παρότι οι προσφερόμενες θέσεις στα ελληνικά ιδρύματα έχουν αυξηθεί. Η μελέτη θέτει ως φιλόδοξο αλλά ρεαλιστικό στόχο την προσέλκυση 100.000 ξένων ή παλιννοστούντων φοιτητών από περίπου 25.000 σήμερα και εκτιμά ότι μόνο η άμεση ετήσια συνεισφορά τους στο ΑΕΠ θα μπορούσε να προσεγγίσει το 1 δισ. ευρώ.
Για να καταστεί εφικτή μια τέτοια μεταβολή, η μελέτη προκρίνει ένα συνεκτικό πλαίσιο: θεσμική σταθερότητα, αναβάθμιση της ποιότητας, αγγλόφωνα προγράμματα και διεθνείς συνεργασίες, πιστοποιήσεις, διευκόλυνση εισόδου και παραμονής, φοιτητική στέγαση, γλωσσική υποστήριξη και σύνδεση με την απασχόληση. Η συζήτηση για δημόσια και μη κρατικά ιδρύματα, μετά τον Νόμο 5094/2024, αποκτά έτσι ευρύτερο περιεχόμενο από τη θεσμική μορφή των πανεπιστημίων.
Η πραγματική δοκιμασία αφορά την ικανότητα του εκπαιδευτικού συστήματος να συνδέσει τους πόρους με αποτελέσματα. Στο σχολείο, αυτό σημαίνει συνθήκες που επιτρέπουν στους εκπαιδευτικούς να παραμένουν και να εξελίσσονται. Στο πανεπιστήμιο, σημαίνει ισχυρότερη διδασκαλία, επαρκές προσωπικό, έρευνα και προγράμματα που αναπτύσσουν κριτική σκέψη, τεχνικές γνώσεις και προσαρμοστικότητα. Στην οικονομία, σημαίνει περισσότερες θέσεις που αξιοποιούν αυτές τις δεξιότητες. Η αύξηση του αριθμού φοιτητών, πτυχίων ή δαπανών προσφέρει μετρήσιμα μεγέθη, αλλά η αναπτυξιακή απόδοση θα κριθεί από τη συνοχή αυτών των τριών επιπέδων.
Τα κρίσιμα σημεία
- Η υψηλή συμμετοχή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση χρειάζεται να συνοδεύεται από ισχυρότερη ποιότητα σπουδών και στενότερη αντιστοίχιση δεξιοτήτων με την οικονομία.
- Οι συνθήκες εργασίας, η επαγγελματική αναγνώριση και η διατήρηση εκπαιδευτικών επηρεάζουν τη βάση γνώσεων πάνω στην οποία θα στηριχθεί η επόμενη γενιά φοιτητών.
- Η διεθνοποίηση των ελληνικών πανεπιστημίων και η αναπτυξιακή απόδοση της έρευνας προϋποθέτουν συνολική αναβάθμιση, όχι απλή αύξηση των θέσεων φοίτησης.
Βασικές πηγές
- Eurobank Research, «Η τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα: μεγέθη, προκλήσεις και δυνητική συνεισφορά στην ανάπτυξη»
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή, «Investing in Education 2026 – Focus on the teaching profession»
